Nga Lekë Mrijaj
Ky recension synon të vlerësojë, në mënyrë historike, kishtare dhe kulturore, rëndësinë e një korpusi dëshmish e interpretimesh që hedhin dritë mbi njërin prej episodeve më tragjike të historisë së katolicizmit shqiptar në Kosovë: martirizimin e besimtarëve katolikë shqiptarë të famullisë “Zoja Rruzare” në Bishtazhin dhe të fshatrave përreth Gjakovës gjatë ditëve të Pashkëve të vitit 1941. Sipas trajtimit të Vatican News, si dhe sipas dëshmive të ruajtura në arkivin famullitar e të sjella në vëmendje nga Pjetër Domgjoni, bëhet fjalë për një masakër të organizuar ndaj një bashkësie të pambrojtur, e ndodhur më 13, 14 dhe 15 prill 1941, në ditët më të shenjta të kalendarit të krishterë: të Premten e Madhe, të Shtunën e Madhe dhe të Dielën e Pashkëve.
Nga pikëpamja metodologjike, ky material ka vlerë të shumëfishtë. Së pari, ai mbështetet mbi burime parësore, veçanërisht mbi Librin e të Vdekurve të vitit 1941, ku famullitari i asaj kohe, don Luka Filiqi, regjistroi emrat e të vrarëve dhe rrethanat themelore të martirizimit të tyre. Vatican News e cilëson kontributin e don Lukës si “jashtëzakonisht” të rëndësishëm për ndriçimin e së vërtetës historike, ndërsa burimet e lidhura me Radio Vatikanin dhe dëshmia e Pjetër Domgjonit theksojnë se në këtë regjistër figurojnë 64 emra të dokumentuar, edhe pse kujtesa popullore dhe dëshmitë gojore sugjerojnë një numër dukshëm më të madh viktimash. Ky dallim ndërmjet shifrës së dokumentuar dhe asaj të transmetuar në kujtesën kolektive nuk e dobëson ngjarjen; përkundrazi, e bën edhe më urgjente nevojën për hulumtim të mëtejshëm kritik dhe krahasues.
Në planin historik, ky studim është i rëndësishëm sepse e zhvendos vëmendjen nga historia e përgjithshme politike te përvoja konkrete e bashkësive vendore. Masakra e Bishtazhinit nuk paraqitet thjesht si një episod lokal dhune, por si pjesë e një klime sistematike armiqësie ndaj shqiptarëve katolikë, ndaj identitetit të tyre fetar dhe, në mënyrë të tërthortë, ndaj vetë bashkëjetesës shoqërore në Kosovë. Vatican News e interpreton këtë vrasje si akt të ndërmarrë “in odium fidei”, pra në urrejtje ndaj fesë, çka e vendos ngjarjen në një kategori të veçantë të leximit kishtar dhe martirologjik. Kjo formulë nuk duhet marrë vetëm si term devocional, por edhe si kategori analitike, e cila ndihmon për të kuptuar se motivi fetar nuk ishte dytësor, por pjesë përbërëse e aktit të dhunës.
Në këtë prizëm, martirët e Bishtazhinit nuk mund të trajtohen vetëm si viktima pasive të një kohe të trazuar. Ata shfaqen si dëshmitarë të besimit, të cilët u gjendën përballë së keqes në momentin kur bashkësia e krishterë kremtonte misterin e vuajtjes, vdekjes dhe ringjalljes së Krishtit. Pikërisht kjo përputhje dramatike mes kohës liturgjike dhe dhunës historike ia shton peshën teologjike ngjarjes. Pashkët, që në vetvete janë shenjë e jetës dhe e shpresës, në këtë rast u shndërruan në një Golgotë konkrete për katolikët shqiptarë të Gjakovës me rrethinë. Kjo e bën narrativën jo vetëm historike, por edhe simbolike: kalvari i tyre përjetohet si pjesëmarrje reale në misterin e Kryqit.
Një ndër pikat më të forta të materialit është roli i don Luka Filiqit si dëshmitar institucional dhe moral. Në kontekste dhune masive, dokumenti shpesh bëhet forma më e fortë e rezistencës ndaj harresës. Duke i regjistruar emrat, vendet, datat dhe rrethanat e vrasjeve, ai nuk kreu vetëm një detyrë administrative famullitare, por ndërtoi një akt kujtese me karakter historik, kishtar dhe kombëtar. Emri i martirit, i ruajtur në arkiv, bëhet kështu formë e dinjitetit të rikthyer. Në këtë kuptim, libri famullitar nuk është thjesht regjistër mortor; ai është tekst kujtese, dokument i identitetit dhe dëshmi e vazhdimësisë së bashkësisë së plagosur.
Po aq me rëndësi është edhe puna e Pjetër Domgjonit, i cili nuk është mjaftuar me përmendjen e faktit tragjik, por ka synuar të ndërtojë një urë mes dokumentit, dëshmisë gojore dhe ndërgjegjes bashkëkohore. Vlera e qasjes së tij qëndron në faktin se martirizimi nuk reduktohet në numra, por rikthehet në përmasën njerëzore: në lotin e nënave, në frikën e fëmijëve, në kujtesën e të mbijetuarve, në dhimbjen që nuk u shua me varrimin e të vrarëve. Dëshmia e transmetuar përmes kujtesës familjare, e sjellë prej tij, i jep ngjarjes një dimension antropologjik dhe etik, sepse tregon se trauma kolektive nuk mbaron me aktin e dhunës, por vazhdon në ndërgjegjen e brezave.
Nga këndvështrimi i studimeve të kujtesës, përurimi i Memorialit të Martirëve në oborrin e famullisë “Zoja Rruzare” në vitin 2016 dhe ngritja e shenjave të tjera përkujtimore përbëjnë një hap të rëndësishëm në institucionalizimin e kujtesës. Vatican News e përmend qartë se kjo nismë u ndërmor me rastin e 90-vjetorit të themelimit të famullisë dhe në kujtim të masakrës së vitit 1941. Kjo tregon se bashkësia vendore nuk ka lejuar që ngjarja të mbetet vetëm në sferën e rrëfimit privat, por e ka shndërruar atë në kujtesë publike dhe liturgjike. Memoriali, pra, nuk është vetëm gur a pllakë; ai është shenjë e një vetëdijeje komunitare që kërkon të mbrojë të vërtetën historike nga heshtja, relativizimi apo deformimi.
Në planin kombëtar, ky recension duhet të nënvizojë se martirët e Bishtazhinit i përkasin jo vetëm historisë së Kishës Katolike, por edhe historisë së popullit shqiptar. Ata janë pjesë e një trashëgimie ku feja, identiteti, qëndresa dhe kujtesa kombëtare ndërthuren në mënyrë organike. Pikërisht për këtë arsye, përkujtimi i tyre nuk duhet parë si akt i mbyllur konfesional, por si pjesë e kulturës shqiptare të kujtesës. Një shoqëri që nderon martirët e saj nuk ushqen urrejtje, por ndërton përgjegjësi morale ndaj së vërtetës, drejtësisë dhe pajtimit të bazuar në njohjen e së kaluarës. Kjo është veçanërisht e rëndësishme në hapësirat tona ballkanike, ku kujtesa shpesh është ose e politizuar, ose e fragmentarizuar.
Në aspektin kritik, mund të thuhet se materiali i Vatican News dhe dëshmitë e sjella nga Pjetër Domgjoni hapin një horizont të rëndësishëm kërkimi, por nuk e mbyllin përfundimisht çështjen. Përkundrazi, ato shtrojnë nevojën për një punë më të gjerë shkencore: krahasim me dokumente shtetërore, hetim të arkivave kishtare e administrative, analizë të burimeve gojore sipas metodave të historisë orale, si dhe verifikim të terminologjisë dhe të kontekstit ushtarako-politik të pranverës së vitit 1941 në Kosovë. Pikërisht këtu qëndron edhe forca e këtij studimi: ai nuk imponon mbyllje, por kërkon vazhdim. Ai nuk e zëvendëson historiografinë, por e thërret atë.
Si përfundim, martirët katolikë shqiptarë të Bishtazhinit në Pashkët e përgjakura të vitit 1941 mbeten një ndër figurat më të ndritura të qëndresës shpirtërore dhe njerëzore në historinë tonë. Dëshmia e don Luka Filiqit, puna hulumtuese e Pjetër Domgjonit dhe jehona që kjo ngjarje ka marrë në Vatican News përbëjnë një trekëndësh të fuqishëm dokumentimi, interpretimi dhe kujtese. Kjo e bën ngjarjen jo vetëm objekt studimi, por edhe thirrje etike për Kishën, për studiuesit dhe për shoqërinë shqiptare në tërësi. Martirët e Bishtazhinit nuk janë vetëm kujtim i një dhimbjeje të kaluar; ata janë një ndërgjegje e gjallë që kërkon të mos harrohet e vërteta, të nderohet flijimi dhe të ruhet dinjiteti i historisë sonë.
Lavdi kujtimit të tyre të përjetshëm, për Fe e Atdhe!
Referenca:
-Vatican News, Martirët katolikë shqiptarë të komunitetit kishtar të Bishtazhinit të Gjakovës, botim në gjuhën shqipe, me të dhëna për masakrën e prillit 1941, rolin e don Luka Filiqit dhe Memorialin e vitit 2016.
-Arkivi i Radio Vatikanit, 64 martirët katolikë të famullisë së Bishtazhinit të Gjakovës, me theks te regjistrimi në Librin e të Vdekurve të vitit 1941, nr. 28–78, f. 94–100.
-Pjetër Domgjoni, Pashkë të përgjakura, dëshmi dhe interpretim për masakrën ndaj katolikëve shqiptarë në rrethin e Gjakovës gjatë Pashkëve të vitit 1941.
Klinë, më 18 prill 2025.
