Zakonisht themi se fenomeni ultras në sport arrin kulmin në futboll, por kjo nuk është krejtësisht e saktë. Futbolli është popullor jo vetëm për vlerat sportive, por sepse është kthyer në një fenomen shoqëror, duke zgjuar një nga ndjenjat më bazike të njeriut: ndjenjën e përkatësisë. Kur dikush zgjedh një ekip në zemër, bëhet pjesë e një komuniteti, ndan sukseset e tij dhe punon për të mirën e tij.
Ky fenomen nuk është ekskluziv i futbollit apo i kohëve moderne. Në Spanjën e shekullit XVII teatrot kishin bandat e tyre ultra, ndërsa para 1500 vitesh ky fenomen shkaktoi tragjedinë e parë të madhe të lidhur me sportin: 30 mijë të vdekur kur huliganët tentuan të merrnin pushtetin në Perandorinë Romake të Lindjes. Ishin 769 herë më shumë viktima sesa tragjedia e Heiselit.
Pas rënies së Perandorisë Romake të Perëndimit në vitin 476, Perandoria Bizantine mbeti një fuqi e madhe. Me ardhjen e krishterimit shumë spektakle u ndaluan: teatri u ndalua dhe gladiatorët u dënuan. Mbetën vetëm garat me karroca, jashtëzakonisht popullore. Cirku Maksim në Romë arrinte deri në 130 mijë vende, ndërsa garuesi Gaius Appuleius Diocles fitoi gjatë karrierës së tij një shumë që sot do të vlente rreth 15 miliardë dollarë.
Në çdo qytet të Perandorisë garonin katër skuadra: të Kuqtë, të Gjelbrit, të Kaltrit dhe të Bardhët. Me kalimin e kohës mbetën vetëm dy: të Gjelbrit dhe të Kaltrit. Garat ishin të dhunshme: manovrat e pista ishin të zakonshme gjatë shtatë xhirove dhe një rrëzim mund të ishte fatal, pasi frenat lidheshin rreth trupit. Kush ka parë filmin “Ben-Hur” mund ta imagjinojë lehtë.
Në Bizant garat arritën një nivel edhe më të madh se në Romë. Hipodromi i tyre mbante 100 mijë spektatorë, me një pistë 450 metra të gjatë, të zbukuruar me mermer, obeliskë dhe skulptura bronzi me vlerë të madhe artistike, mes tyre edhe karroca lufte që sot mund të shihet në Bazilikën e Shën Markut në Venecia.
Të ishe i Gjelbër apo i Kaltër shkonte shumë përtej sportit: njeriu i përkiste ngjyrës së tij nga lindja deri në vdekje dhe në çdo aspekt të jetës. Bandat e armatosura të të dyja palëve vepronin pothuajse pa u ndëshkuar, sepse gjykoheshin nga magistratë të së njëjtës ngjyrë. Tregtarë dhe njerëz të pasur financonin grupet e tyre dhe përdornin ndikimin për të vendosur mbështetësit në postet më të larta të Perandorisë.
Thuhej se edhe vetë perandorët mbështesnin njërën palë, të Gjelbrit përfaqësonin shtresat popullore, ndërsa të Kaltrit përfaqësonin klasat e mesme dhe aristokracinë, dhe se besnikëria ndaj ngjyrave ishte më e fortë se ajo ndaj shtetit, familjes apo edhe fesë. Për këtë arsye ushtria përbëhej kryesisht nga mercenarë, që nuk kishin lidhje me fraksionet.
Fillimi i stuhisë
Historia që çoi në tragjedi nisi kur një trajner arinjsh i të Gjelbërve u vra nga një prej kafshëve të tij. Gruaja dhe tri vajzat e tij, të mbetura pa mbështetje, hynë në arenën e hipodromit për t’i kërkuar mëshirë Perandorit, por u larguan mes fishkëllimave. Të Kaltrit i morën nën mbrojtje dhe familja kaloi në anën e tyre. Njëra nga ato vajza do të bëhej më vonë perandoresha Teodora.
Në vitin 532 atmosfera në Bizant ishte si një luftë e fshehur civile. Perandori Justinian, në pushtet prej pesë vitesh, kishte rritur taksat për të financuar luftën kundër Persisë,duke fituar urrejtjen e të dy palëve. I lodhur nga situata, ai urdhëroi ekzekutimin e personave të përfshirë në një incident të fundit, por një i Gjelbër dhe një i Kaltër arritën të shpëtonin dhe u strehuan në një kishë, të mbrojtur nga një turmë rebelësh.
Justiniani priti garat e Vitit të Ri me 13 janar për të falur të dënuarit dhe për të rikthyer qetësinë. Por të dy fraksionet kishin plane të tjera: bënë paqe mes tyre dhe, ndoshta me mbështetje brenda oborrit perandorak, planifikuan të merrnin pushtetin gjatë garave.
Dita erdhi. Thirrjet për lirimin e të burgosurve vazhduan pa përgjigje nga perandori, derisa në mes të garave britmat e të Gjelbërve dhe të Kaltërve u bashkuan në një të vetme: “Niká” (fitore). Kështu nisën Trazirat e Nikës, revolta e parë e madhe e ultrasve në histori.
Ndërsa Justiniani u strehua në Pallat, rebelët liruan të burgosurit, dogjën burgun dhe bashkë me të gjysmën e qytetit, përfshirë edhe bazilikën e parë të Shën Sofisë. Më pas plaçkitën Bizantin dhe në hipodrom kurorëzuan si perandor të ri një anëtar të familjes perandorake, Hipatin.
Në pallat, me pak forca dhe duke menduar arratisjen, ishte perandoresha Teodora ajo që ndryshoi rrjedhën e historisë. Ajo deklaroi se do të largohej nga pallati vetëm e vdekur dhe se, megjithëse ishin pak, kishin ende ushtarë. Urrejtja e saj ndaj të Gjelbërve, e krijuar që në fëmijëri, ishte absolute.
Pikërisht fanatizmi u bë shkatërrimi i rebelëve: meqë Hipati ishte i Gjelbër, të Kaltrit nisën të dyshonin dhe Justiniani negocioi fshehurazi neutralitetin e tyre. Gjatë kurorëzimit të Hipatit, gjeneralët Belisari dhe Mundus hynë në hipodrom me qindra mercenarë, gotë dhe hunë, dhe sulmuan kryesisht të Gjelbrit. 30 mijë ultras mbetën të vdekur në shkallët e stadiumit. Mes tyre edhe Hipati, të cilit askush nuk i kishte kërkuar mendim për ta shpallur perandor.
Trashëgimia
Kryengritja la pas 30 mijë të vdekur në hipodrom, mijëra të tjerë gjatë trazirave dhe gjysmën e qytetit të djegur. Por ultrasit nuk u zhdukën: hipodromi ishte shumë i rëndësishëm për jetën e qytetit. Brenda pak muajsh të Gjelbrit u rikthyen dhe vazhduan të ekzistonin derisa garat nisën të humbnin rëndësinë dhe u zhdukën përfundimisht. Rrënojat e hipodromit mbijetuan deri në shekullin XVII dhe edhe sot ruhen mbetje në Stambollin modern.
Ultrasit, siç duket, nuk u zhdukën kurrë. Vetëm ndryshuan ngjyrat. Dhe sa për garat me karroca, as ato nuk janë zhdukur plotësisht: thjesht kanë evoluar me teknologjinë. Sot i njohim si Formula 1.
