Çfarë mendojnë për kryeministrin e tyre, disa protestuese dhe protestues e kanë pikturuar me shkronja të kuqe dhe të zeza mbi një copë të madhe pëlhure të bardhë. “EDI RAMA FUCK YOU!”, shkruhet në një pankartë disa metra të gjerë, të cilën e mbajnë lart dy burra në fund të marshimit protestues. Me këtë mendim ata nuk janë të vetëm. Qindra njerëz e këndojnë këtë slogan me melodinë e “We Will Rock You” të Queen, ndërsa ecin nëpër rrugët e Tiranës.
Prej një muaji, shqiptarët marshojnë rregullisht dhe me zë të lartë nëpër kryeqytetin e tyre. Përveç disa arrestimeve pas hedhjes së vezëve para Parlamentit, demonstratat deri tani kanë mbetur kryesisht paqësore. Arsyeja e protestës së gjerë është një projekt ndërtimi rreth dy orë larg me makinë në jug të kryeqytetit: në fshatin Zvërnec, pranë një lagune idilike, habitat kryesisht për shpendë ujorë si pelikanët dhe flamingot, si dhe në ishullin përballë, Sazan, pritet të ndërtohet një resort luksoz me vlerë rreth katër miliardë dollarë amerikanë. Investitori më i njohur: Jared Kushner, dhëndri i presidentit amerikan Donald Trump.
Deri në fund të muajit maj, protestat ishin të kufizuara vetëm në Zvërnec dhe zonat përreth. Më pas, rojet e sigurisë tërhoqën zvarrë për disa metra një aktivist mjedisor nga plazhi i Zvërnecit. Një video e skenës u bë virale dhe debati për resortin e planifikuar luksoz u shndërrua në një çështje kombëtare. Në Tiranë nisën demonstratat masive. Vetëm pak javë më parë, dhjetëra mijëra njerëz dolën menjëherë në rrugë. Që atëherë, flamingoja është bërë simboli i rezistencës së tyre kundër projektit Kushner. Silueta e saj është e pranishme kudo në Tiranë – në mure, pankarta proteste, si figurë prej kartoni apo polistiroli.
Edhe jashtë vendit po ndiqet me shumë vëmendje “Revolucioni i Flamingove” në Shqipëri. Senatori demokrat amerikan Bernie Sanders u kushtoi demonstruesve një postim dhe e përshkroi situatën si një luftë kundër “oligarkisë globale”: nga njëra anë qytetarët e një vendi që duan të mbrojnë një zonë natyrore, nga ana tjetër investitorët e mëdhenj me para dhe pushtet që duan të ndërtojnë një resort luksoz – njëri prej tyre me lidhje shumë të forta me Shtëpinë e Bardhë.
Megjithatë, zemërimi në Tiranë nuk drejtohet kryesisht kundër Trump apo dhëndrit të tij Jared Kushner.
“Rama burg! Berisha burg!”, thërret turma vazhdimisht të premten e kaluar. “Burg” do të thotë burg në shqip. Sipas shumë demonstruesve, aty duhet të përfundojnë kryeministri i Shqipërisë Edi Rama dhe paraardhësi i tij, kreu aktual i opozitës, Sali Berisha. Nën drejtimin e Ramës, që nga viti 2013 kryeson Partinë Socialiste (PS), vendi është shndërruar në një “narko-shtet”, në një “oligarki”, ku krimi i organizuar ka pasur terren të lirë. Kriminelë të dyshuar kanë shtrirë ndikimin edhe në Lagunën e Nartës: ndaj një pronari toke atje është lëshuar së fundmi një urdhër arresti në lidhje me një rrjet të dyshuar droge.
Kryeministri i ka mohuar prej vitesh të gjitha akuzat. Tani ai provokon demonstruesit duke zbukuruar faqen e tij në Facebook me flamingo. Ose duke fyer kundërshtarët e projektit ndërtimor: “Njerëzit thonë se unë jam udhëheqësi i gjithë kësaj. Unë u them: ikni në djall. Ka kaq”, u përgjigj ai së fundmi në një intervistë për Financial Times, kur u pyet nëse ishte “kumbari” i Shqipërisë. Ai dhe bashkëpunëtorët e tij përhapin pretendimin se protesta po drejtohet nga jashtë: herë nga Irani, herë nga industria rivale e turizmit në Greqi.
Vetëm në maj të vitit të kaluar, Rama fitoi bindshëm zgjedhjet parlamentare. Premtimi i tij kryesor ishte ta çonte Shqipërinë në Bashkimin Europian deri në vitin 2030. Për një kohë të gjatë, politikanët e Europës Perëndimore e favorizuan kryeministrin, jo pak edhe për shkak të marrëveshjes së tij me Italinë për ngritjen e kampeve të emigrantëve në territorin shqiptar. Aty mbahen emigrantët e kapur në Mesdhe, shqyrtohen me procedura të përshpejtuara dhe, nëse është e nevojshme, deportohen. Për këtë praktikë të debatueshme në Europë është krijuar shprehja “modeli shqiptar”. Jashtë vendit admirohej prej kohësh rritja ekonomike e vendit, e dukshme jo vetëm në bum-in e ndërtimeve në Tiranë dhe në bregdet. Për mbështetësit e tij, Edi Rama përfaqëson një histori suksesi të Shqipërisë. Kritikët e akuzojnë se në vitet e fundit ka ngritur një sistem korrupsioni, patronazhi dhe tendencash autoritare – akuza që Rama i mohon pa përjashtim.
Projektet e debatueshme të ndërtimit dhe korrupsioni i përhapur
Edhe Marko Peçi, rreth të tridhjetave, është i pakënaqur. Të premten e kaluar, në ditën e 27-të të protestës, ai ngjit 120 shkallët e Piramidës në Tiranë dhe vështron demonstratën e mbrëmjes, së cilës më vonë do t’i bashkohet edhe vetë. Dikur, kjo ndërtesë komuniste ishte një objekt imponues në bulevardin kryesor të qytetit; në vitet tetëdhjetë ajo u shndërrua në një muze për diktatorin Enver Hoxha, i cili vdiq në vitin 1985. Sot, ajo është restauruar dhe është kthyer në një qendër për startup-e, me platformë panoramike nga ku mund të shihet mirë kryeqyteti shqiptar.
Ndërsa turistët bëjnë selfie, Peçi shikon qytetin e tij dhe nuk e njeh më. Ai mbështetet te parmakët e bardhë dhe vështron Tiranën, tashmë të mbuluar nga shumë kulla të larta. Disa të drejta dhe drejtkëndore, disa me çati të pjerrëta, disa në formë shkallësh. Vështirë të shohësh ndonjë hapësirë të lirë, e aq më pak një sipërfaqe të gjelbër. “Më parë ishte më bukur, më qetë”, thotë Peçi, ndërsa tregon nga parku i qytetit në anën tjetër të qendrës, e vetmja hapësirë e madhe e gjelbër në qytet. “Atë ende nuk e kanë prekur.” Peçi ngre supet: “Këto kulla janë ndërtuar pjesërisht me para të pista”, thotë ai.
Peçi në të vërtetë quhet ndryshe. Ai nuk dëshiron ta bëjë publik emrin e tij të vërtetë. Punëdhënësi i tij ia ndalon të japë intervista për protestat, përndryshe rrezikon të pushohet nga puna, thotë Peçi.
Punonjësi i bankës dëshiron që projekti i Kushnerit në jug të ndalet. Ai është kundër ligjit të miratuar në vitin 2015 për “investimet strategjike”, i cili përshpejton miratimin e disa projekteve ndërtimore. Ai kërkon gjithashtu që qeveria të tërheqë ndryshimin ligjor të vitit 2024, i cili lejon projekte të mëdha turistike në zona natyrore dhe që sipas tij është miratuar në favor të “oligarkëve”. Megjithatë, “arsyeja kryesore pse njerëzit dalin në rrugë është korrupsioni”.
Lista e politikanëve të nivelit të lartë ndaj të cilëve po heton SPAK-u, prokuroria antikorrupsion e krijuar në vitin 2019 gjatë qeverisjes Rama, është e gjatë. Në të përfshihen, për shembull, kryetari i Bashkisë së Tiranës dhe zëvendëskryeministrja me ndikim Belinda Balluku. Të dy i mohojnë akuzat. Në shënjestër të hetimeve nuk janë vetëm politikanët e Partisë Socialiste të Edi Ramës, por edhe figura të larta të Partisë Demokratike, forca më e madhe opozitare. Edhe ata, dhe veçanërisht ish-kryeministri Berisha, mohojnë çdo shkelje.
“Shqipëria është si një tortë për oligarkët vendas dhe të huaj. Të gjithë marrin një copë, përveç nesh shqiptarëve.”
Demonstruesja Megi Ibrahimi
Më vonë gjatë mbrëmjes, protestuesit me flamingot dhe flamujt shqiptarë ndalen para godinës së Kryeministrisë. Në një skenë, një këngëtare opere interpreton himnin kombëtar shqiptar. Ndërsa turma brohoret dhe duartroket, Megi Ibrahimi së bashku me një shoqe shpërndan ngjitëse me mbishkrimin: “Rama, jep dorëheqjen!”
Ibrahimi studion inxhinieri elektrike në Universitetin e Tiranës. Veçanërisht për demonstruesit më të rinj, si 20-vjeçarja, çështja shkon përtej mbrojtjes së mjedisit apo fatit politik të Edi Ramës. “Nuk bëhet fjalë për rrëzimin e Ramës, por të çdo politikani që dëshiron të jetë mbret”, thotë ajo, ndërsa turma vazhdon të ecë përreth saj. Ibrahimi tregon se nuk njeh “asgjë tjetër” përveç Shqipërisë së Ramës. Ajo ishte tetë vjeçe kur politikani i PS-së u zgjodh kryeministër. Ashtu si shumë demonstrues të tjerë, ajo e akuzon se e ka “shitur” vendin: “Shqipëria është si një tortë për oligarkët vendas dhe të huaj. Të gjithë marrin një copë, përveç nesh shqiptarëve”, thotë ajo. Projekti i Kushnerit duhet të ndalet, por ai ka qenë vetëm “shkëndija” që i nxori njerëzit në rrugë.
Të rinjtë si Ibrahimi janë forca kryesore që mbajnë gjallë protestat në Tiranë. Megjithatë, para godinës së Kryeministrisë gjenden njerëz të çdo moshe dhe nga shtresa shumë të ndryshme të shoqërisë. Aty janë influencueset dhe administratorët e faqeve të meme-ve, të cilët mobilizojnë njerëzit online. Aty janë pensionistët, që luftojnë për pensione më të larta dhe duan të lënë pas “një Shqipëri të re”. Aty është diaspora – çdo fundjavë shqiptarët e emigracionit kthehen në atdhe për të protestuar.
Edhe aktivistët mjedisorë me flamingot e tyre prej polistiroli marshojnë nëpër kryeqytet. Ishin pikërisht ata që tërhoqën herët vëmendjen drejt Zvërnecit dhe bënë të mundura protestat masive. Në mënyrë sporadike shihen edhe nacionalistë. Ata mbajnë flamuj me hartën e Shqipërisë së Madhe, që përfshin Kosovën dhe rajone të tjera në vendet fqinje.
Politikisht, protesta vështirë se mund t’i atribuohet një grupi të vetëm. Partitë e vogla si nga spektri i majtë ashtu edhe nga ai i djathtë i janë bashkuar asaj. Po ashtu, nuk ekziston një udhëheqje e qartë.
“Ekziston një zemërim i përbashkët ndaj qeverisë dhe një pakënaqësi me opozitën”, thotë Lutfi Dervishi. Gazetari i njohur ka 36 vjet që ndjek politikën shqiptare. Kryengritja që nga fillimi i qershorit e ka surprizuar atë. “Një energji e tillë në rrugë nuk është ndjerë këtu që nga viti 1991”, tregon ai.
Por çfarë do të ndodhë më tej, një muaj pas fillimit të protestave? “Në fakt jam pesimist, por tashmë shoh ndryshime”, thotë Dervishi. Vetëm pak vite më parë nuk do të kishte pasur një diskutim kaq të hershëm dhe të hapur për një projekt si ai i Kushnerit. Së fundmi pensionet janë përshtatur me inflacionin. “Për vëzhguesit nga jashtë këto janë gjëra të vogla. Nga brenda, janë zhvillime të mëdha”, thotë Dervishi. Për Ramën do të bëhej e rrezikshme vetëm nëse partia e tij do të kthehej kundër tij, beson ai. Deri tani vetëm një deputete ka braktisur Partinë Socialiste, por sipas tij në parti ka “gjithnjë e më shumë” zëra kritikë./ Spiegel
