Nga Neli Demi
Për gjërat që dimë, por i harrojmë!
Në politikë flitet shumë për ndryshimin. Premtohen reforma, strategji, projekte dhe vizione të reja. Çdo palë premton se do ta bëjë vendin më të zhvilluar, më modern dhe më të begatë. Megjithatë, sa herë kalon një cikël politik, mbetet përshtypja se kemi folur gjatë për mjetet dhe shumë pak për qëllimin. Diskutojmë për ekonominë, administratën, zgjedhjet, taksat apo investimet, por shumë rrallë ndalemi për të pyetur veten: çfarë është ajo që një shoqëri nuk duhet ta humbasë kurrë?
Ndoshta politika ka nevojë, herë pas here, jo për një program të ri, por për një kujtesë. Një promemorje.
Jo për gjëra që nuk i dimë, por për ato që i dimë prej kohësh dhe megjithatë i harrojmë sa herë pushteti bëhet më i rëndësishëm se njeriu, sa herë interesi i ditës zë vendin e parimeve, apo sa herë zhurma e debatit politik mbulon pyetjet e thjeshta që kanë shoqëruar njerëzimin në çdo epokë.
Si duhet të jetojmë së bashku?
Çfarë i detyrohemi njëri-tjetrit?
Dhe çfarë i detyrohet shteti qytetarit?
Këto pyetje nuk i përkasin as së majtës dhe as së djathtës. Ato i përkasin vetë idesë së bashkëjetesës.
Për shumë vite kam dëgjuar histori njerëzish. Jo në një parlament apo në një studio televizive, por në një dhomë terapie. Njerëzit nuk vijnë aty për të folur për politikën. Ata flasin për frikën, për humbjet, për zhgënjimet, për ndjenjën se nuk dëgjohen, për padrejtësitë që kanë përjetuar, për shpresat që po zbehen dhe për vështirësinë për t’i besuar së nesërmes. Megjithatë, pas shumë prej këtyre historive, politika është e pranishme. Jo si ideologji, por si mjedisi ku zhvillohet jeta e tyre. Një ligj i padrejtë, një institucion që nuk funksionon, një administratë që trajton qytetarët me arbitraritet dhe arrogancë apo një shoqëri që mëson të shpërblejë afërsinë me pushtetin më shumë se meritën nuk prodhojnë vetëm pasoja ekonomike. Ato prodhojnë pasoja psikologjike. Fillojnë të ndryshojnë mënyrën se si njerëzit e shohin veten, të ardhmen dhe njëri-tjetrin.
Ndoshta kjo është arsyeja pse nuk kam arritur kurrë ta shoh politikën vetëm si administrim të burimeve apo si garë për pushtet. Në thelb, politika është mënyra se si organizojmë jetën e përbashkët. Ajo është marrëveshja jonë e heshtur mbi atë që është e pranueshme dhe mbi atë që nuk duhet të lejojmë të ndodhë. Sa më shumë kam reflektuar mbi këtë, aq më shumë më është dukur se, pavarësisht kohës, kulturës apo bindjeve politike, çdo shoqëri përballet me të njëjtat katër nevoja themelore.
Ne kemi nevojë për liri.
Kemi nevojë për siguri.
Kemi nevojë për drejtësi.
Dhe kemi nevojë për përkujdesje.
Dhe këto nuk janë vetëm ideale politike. Janë nevoja njerëzore.
Liria nuk është vetëm e drejta për të votuar apo për të folur. Ajo është mundësia për të jetuar pa frikën se dikush tjetër do të vendosë në mënyrë arbitrare për jetën tënde. Është hapësira ku njeriu mund të mendojë, të krijojë, të gabojë dhe të ndryshojë pa humbur dinjitetin e tij. Një shoqëri që sakrifikon lirinë në emër të efikasitetit mund të bëhet më e organizuar, por rrallë bëhet më njerëzore.
Por liria, e vetme, nuk mjafton.
Një njeri që jeton në pasiguri të vazhdueshme e ka të vështirë ta shijojë lirinë e tij. Kur nuk je i sigurt se ligji do të të mbrojë, se prona jote respektohet, se mund të ndërtosh një jetë pa u varur nga humori i pushtetit apo nga favori i dikujt, liria fillon të duket si një luks. Prandaj siguria nuk është armike e lirisë. Ajo është kushti që e bën lirinë të jetueshme.
As siguria në vetëvete nuk mjafton.
Historia na ka treguar se njerëzit janë gati të durojnë shumë vështirësi, por shumë më pak padrejtësi. Padrejtësia nuk dëmton vetëm atë që e pëson. Ajo helmon edhe ata që e shohin të ndodhë. Kur qytetarët fillojnë të besojnë se rregullat vlejnë vetëm për disa, se ligji është më i fortë për të dobëtit sesa për të pushtetshmit, atëherë nuk prishet vetëm sistemi i drejtësisë. Prishet besimi mbi të cilin mbahet bashkë një shoqëri.
Dhe megjithatë, edhe drejtësia nuk është e mjaftueshme e vetme dhe e shkëputur.
Njeriu nuk është vetëm një qenie që kërkon të drejta. Ai është edhe një qenie që ka nevojë të dijë se nuk është vetëm. Asnjë shoqëri nuk matet vetëm nga mënyra se si ndëshkon shkeljet e ligjit. Ajo matet edhe nga mënyra se si kujdeset për fëmijët, për të moshuarit, për të sëmurët, për ata që mbeten pas dhe për ata që nuk kanë zë. Përkujdesja nuk është dobësi. Është shprehja më e qartë e dinjitetit të një komuniteti.
Këto katër shtylla nuk konkurrojnë me njëra-tjetrën. Përkundrazi, ato e kufizojnë dhe e plotësojnë njëra-tjetrën.
Liria pa drejtësi rrezikon të bëhet privilegj.
Siguria pa liri mund të rrëshqasë në kontroll dhe arbitraritet.
Drejtësia pa përkujdesje bëhet e ftohtë.
Përkujdesja pa drejtësi kthehet lehtësisht në favor apo klientelizëm.
Një shoqëri e shëndetshme nuk zgjedh njërën kundër tjetrës. Ajo përpiqet t’i mbajë në ekuilibër dhe ndoshta ky është kuptimi më i thellë i politikës. Jo të fitojë njëra palë mbi tjetrën, por të ruajë këtë ekuilibër të brishtë. Sepse sa herë që njëra nga këto shtylla shpallet më e rëndësishme se të tjerat, demokracia fillon të humbasë diçka nga vetja.
Në fund të fundit, çdo qytetar ka të drejtë të ketë bindjet e veta politike. Mund të jetë liberal, konservator, socialdemokrat apo të mos e gjejë veten në asnjërën prej këtyre traditave. Kjo është pasuria e demokracisë. Por përpara se të jemi të majtë apo të djathtë, përpara se të jemi shumicë apo opozitë, përpara se të jemi qeveri apo qytetarë, ne ndajmë një përgjegjësi më të thjeshtë: të mos harrojmë se pushteti është mjet, jo qëllim.
Shteti nuk ekziston që qytetari t’i shërbejë atij. Shteti ekziston që t’i shërbejë qytetarit dhe çdo vendim publik, sado i vogël apo i madh, meriton të kalojë këto prova të thjeshta.
A e zgjeron lirinë?
A e forcon sigurinë?
A e afron drejtësinë?
A shpreh përkujdesje?
Nëse përgjigjja është po, ndoshta jemi duke ecur në drejtimin e duhur. Nëse jo, atëherë nuk kemi nevojë vetëm për një politikë tjetër por kemi nevojë t’i kujtojmë vetes se pse politika ekziston.
Kjo është arsyeja e kësaj promemorjeje.
