Rreth vitit 1162, në stepat e Mongolisë, një grua e quajtur Hoelun solli në jetë një djalë që, sipas gojëdhënës, kishte në grusht një mpiksje të vogël gjaku. Fisi e mori këtë si një ogur. Askush nuk mund ta imagjinonte se sa larg do të shtrihej jehona e tij.
Djali, Temuxhini, ishte biri i Jesugeit, një kryetar i vogël i fisit Borjigin, me më shumë armiq sesa mbrojtës. Stepat ku ai lindi ishin të përçara mes fisesh rivale, tatarëve, merkitëve, naimanëve dhe keraitëve, që luftonin vazhdimisht mes tyre. Të arrije moshën madhore nuk ishte aspak e sigurt.
Një fëmijëri e vështirë
Kur Temuxhini ishte rreth nëntë vjeç, i ati u helmua nga tatarët, pasi kishte pranuar mikpritjen e tyre gjatë kthimit nga fejesa e djalit me një vajzë të quajtur Börte. Pas vdekjes së Jesugeit, fisi e braktisi vejushën dhe fëmijët e saj, duke ua marrë kuajt dhe ndjekësit. Hoeluni dhe djemtë e saj mbijetuan dimrat e ashpër duke mbledhur rrënjë dhe duke gjuajtur kafshë të vogla. Historia e Fshehtë e Mongolëve, burimi kryesor për këtë periudhë, i paraqet këto vite jo si tragjedi, por si kalitjen e njeriut që do të bëhej i madh.
Më vonë, pasi Temuxhini kishte filluar të rimëkëmbte pozitën e tij dhe kishte marrë sërish Börten pranë vetes, merkitët e rrëmbyen atë. Ky poshtërim e shtyu Temuxhinin të përqafojë strategjinë që do ta ngjiste drejt pushtetit: krijimin e aleancave.
Fuqia përmes aleancave
Për të shpëtuar Börten, Temuxhini kërkoi ndihmën e vëllait të betuar Jamuga dhe të Toghrulit, udhëheqësit të keraitëve, i cili i detyrohej besnikëri familjes së tij. Së bashku, ata shkatërruan kampet e merkitëve dhe e shpëtuan Börten. Kjo fitore i solli Temuxhinit jo vetëm gruan, por edhe famë. Ndryshe nga prijësit e tjerë, ai i shpërndante plaçkat sipas meritës, jo sipas lidhjeve farefisnore, duke tërhequr pasues besnikë nga shumë fise.
Gjatë dy dekadave të ardhshme, ai mposhti njëri pas tjetrit tatarët, naimanët, merkitët dhe, në fund, edhe Jamugën, pasi aleanca e tyre u prish. Në vitin 1206, pothuajse të gjitha fiset e stepës i bindeshin tanimë.
Themeli i perandorisë
Atë vit, në brigjet e lumit Onon, prijësit u mblodhën në një kurultai dhe e shpallën Temuxhinin “Xhingis Khan”, titull që zakonisht kuptohet si “sundimtar i gjithësishëm”. Ky nuk ishte thjesht një kurorëzim, por një akt politik që bashkoi armiqtë e dikurshëm nën një autoritet të vetëm.
Ai shpalli edhe kodin ligjor Jasa, i cili ndalonte rrëmbimin e grave, mbronte tregtarët dhe të dërguarit, garantonte tolerancën fetare dhe vendoste ngritjen në ushtri sipas meritës. Këto masa krijuan themelet e një shteti të mirëfilltë.
Një ushtri novatore
Zgjerimi i shpejtë i perandorisë u mbështet në taktika të zgjuara, si tërheqja e shtirur, me të cilën armiqtë tërhiqeshin në terren të hapur për t’u rrethuar. Mongolët përthithën gjithashtu njohuritë e popujve të nënshtruar: inxhinierë kinezë, administratorë persë dhe skribë ujgurë. Sistemi i korrierëve yam u mundësoi të komunikonin me shpejtësi të jashtëzakonshme nëpër territore të mëdha. Ndërkohë, përdorimi i terrorit ndaj qyteteve që rezistonin i nxiste të tjerët të dorëzoheshin pa luftë.
Një trashëgimi e ndërlikuar
Xhingis Khani nuk mund të gjykohet lehtë. Ai shkatërroi qytete e popullsi, por njëkohësisht mbrojti tregtinë dhe lejoi lirinë fetare. Edhe pse vetë ishte analfabet, krijoi një perandori shumëgjuhëshe duke u mbështetur te këshilltarë të ditur.
Ai vdiq në vitin 1227 gjatë një fushate kundër mbretërisë Tangute; shkaku i vdekjes mbetet i panjohur. Vendi i varrimit të tij ende nuk është zbuluar. Pasardhësit e tij e zgjeruan perandorinë nga Paqësori deri te Deti Kaspik.
Trashëgimia më e qëndrueshme e saj ishte Pax Mongolica, një periudhë stabiliteti që hapi rrugët tregtare mes Kinës dhe Europës, duke përshpejtuar shkëmbimin e mallrave dhe ideve, por edhe përhapjen e Murtajës së Zezë. Nga një djalë jetim i braktisur në stepë lindi një shtet, ndikimi i të cilit ndihet ende në historinë botërore.
