Më 19 korrik 1992, ora shënonte pak para 17:00 kur një shpërthim i fuqishëm tronditi rrugën Via D’Amelio në Palermo. Një makinë Fiat 126, e mbushur me rreth 90 kilogramë eksploziv, u hodh në erë me telekomandë sapo prokurori antimafia Paolo Borsellino mbërriti për të vizituar nënën e tij.
Shpërthimi ishte aq i fuqishëm sa shkatërroi ndërtesat përreth, hodhi në ajër automjetet e eskortës dhe krijoi një krater në asfalt. Borsellino humbi jetën në vend, së bashku me pesë anëtarët e eskortës së tij: Emanuela Loi, Agostino Catalano, Vincenzo Li Muli, Walter Eddie Cosina dhe Claudio Traina.
Italia mbeti e tronditur. Ishte atentati i dytë mafioz që godiste zemrën e shtetit brenda më pak se dy muajsh.
Dy miq, një mision
Paolo Borsellino dhe Giovanni Falcone nuk ishin vetëm kolegë. Ata ishin miq të ngushtë që nga fëmijëria, pasi ishin rritur në të njëjtën lagje të Palermos. Më vonë, të dy ndoqën rrugën e drejtësisë dhe u bënë dy nga figurat më të rëndësishme në luftën kundër mafias italiane.
Në vitet ’80, ata bënë pjesë në të ashtuquajturin “Pool Antimafia”, një grup prokurorësh që punonin së bashku për të hetuar Cosa Nostra-n. Deri atëherë, shumë hetues punonin të izoluar dhe shpesh përfundonin të vrarë. Falcone dhe Borsellino ndryshuan metodën e punës: ndanë informacionet, bashkëpunuan ngushtë dhe ndërtuan një strategji të përbashkët kundër organizatës kriminale.
Puna e tyre kulmoi me Maxi Procesin e Palermos (1986-1987), gjyqi më i madh kundër mafias në histori. Falë dëshmive të ish-bosit Tommaso Buscetta dhe hetimeve të dy magjistratëve, mbi 470 persona u nxorën para drejtësisë dhe qindra mafiozë u dënuan me mijëra vite burg.
Për herë të parë, shteti italian arriti të provonte në gjykatë se Cosa Nostra nuk ishte thjesht një grup kriminelësh të veçuar, por një organizatë e strukturuar me një hierarki të qartë.
Mafia vendosi t’i eliminonte
Suksesi i Maxi Procesit ishte një goditje e rëndë për bosët mafiozë. Në krye të Cosa Nostra-s ishte Salvatore “Totò” Riina, i njohur si “Bisha”, i cili vendosi të shpallte luftë të hapur ndaj shtetit italian.
Më 23 maj 1992, mafia goditi e para.
Në autostradën pranë qytetit të Capacit, rreth 500 kilogramë eksploziv u aktivizuan nën asfalt në momentin kur kalonte kolona e automjeteve të Giovanni Falcones. Shpërthimi vrau Falconen, bashkëshorten e tij, gjyqtaren Francesca Morvillo, si dhe tre truprojat: Vito Schifani, Rocco Dicillo dhe Antonio Montinaro.
Vdekja e Falcones ishte një goditje e rëndë për Italinë, por edhe një paralajmërim për Paolo Borsellinon.
Ai e dinte se ishte objektivi i radhës.
Në javët që pasuan, Borsellino punoi me ritëm të ethshëm. Takonte hetues, mblidhte dokumente dhe përpiqej të kuptonte se çfarë fshihej pas atentatit ndaj mikut të tij. Bashkëpunëtorët kanë treguar se ai ishte i vetëdijshëm se nuk i kishte mbetur shumë kohë.
“Jam bërë një i vdekur që ecën”, u kishte thënë njerëzve të afërt.
Masakra e Via D’Amelio
Pasditen e 19 korrikut, Borsellino shkoi për të vizituar nënën e tij në Via D’Amelio.
Mafia kishte parkuar prej ditësh një Fiat 126 të mbushur me eksploziv pranë hyrjes së pallatit.
Sapo kolona e eskortës ndaloi dhe prokurori zbriti nga makina, bomba u aktivizua me telekomandë.
Shpërthimi ishte shkatërrues.
Përveç Paolo Borsellinos, humbën jetën pesë efektivët e eskortës. Mes tyre ishte edhe Emanuela Loi, 24 vjeçe, e cila u bë gruaja e parë police në Itali që u vra gjatë shërbimit.
Dhjetëra persona të tjerë mbetën të plagosur, ndërsa pamjet e rrugës së shkatërruar bënë xhiron e botës.
Reagimi i shtetit
Atentatet ndaj Falcones dhe Borsellinos shënuan pikën më të errët të luftës mes shtetit italian dhe mafias.
Por ato prodhuan edhe efektin e kundërt nga ai që kishte synuar Cosa Nostra.
Qindra mijëra italianë dolën në protesta kundër mafias. Shteti forcoi ligjet antimafia, rriti kompetencat e prokurorëve dhe burgosi shumë nga drejtuesit e organizatës kriminale.
Në janar 1993 u arrestua Totò Riina, ndërsa në vitet pasuese u kapën edhe shumë prej bashkëpunëtorëve të tij.
Megjithatë, edhe sot vazhdojnë hetimet për të zbardhur plotësisht prapaskenat e atentateve, përfshirë dyshimet se, përveç mafias, mund të kenë ekzistuar edhe interesa të tjera që favorizuan ose nxitën masakrat e vitit 1992.
Simbole të Italisë moderne
Sot, emrat e Giovanni Falcones dhe Paolo Borsellinos janë bërë simbol i luftës kundër krimit të organizuar.
Shkolla, universitete, aeroporte, sheshe dhe institucione në Itali mbajnë emrat e tyre, ndërsa historia e tyre studiohet nga brezat e rinj si shembull i guximit dhe i besimit te shteti ligjor.
Me rastin e 34-vjetorit të masakrës së Via D’Amelio, presidenti italian Sergio Mattarella deklaroi se atentati, ashtu si ai i Capacit, “shënoi thellë ndërgjegjen e vendit” dhe përfaqësoi kulmin e një plani për të gjunjëzuar institucionet demokratike.
“Borsellino dhe Falcone janë simbole të ringritjes civile të Italisë”, theksoi kreu i shtetit, duke kujtuar se sakrifica e tyre ndihmoi në forcimin e luftës kundër mafias dhe në ndërtimin e një kulture më të fortë të ligjshmërisë.
Edhe 34 vjet më vonë, historia e dy magjistratëve mbetet një nga kapitujt më domethënës të Italisë moderne: historia e dy miqve që sfiduan organizatën më të fuqishme kriminale të vendit, duke e ditur se kjo betejë mund t’u kushtonte jetën.
