A e krijon truri vetëdijen, apo vetëdija është një veçori më themelore e realitetit? Christof Koch, një nga neuroshkencëtarët më të shquar në botë, e trajtoi këtë pyetje gjatë Simpoziumit të 15-të “Behind and Beyond the Brain”.
Misteri shkon shumë përtej të kuptuarit se si neuronet përpunojnë informacionin. Shkencëtarët mund të vëzhgojnë se cilat pjesë të trurit bëhen aktive kur një person sheh një objekt, ndien dhimbje, kujton një kujtim ose merr një vendim. Megjithatë, ata ende nuk mund të shpjegojnë pse këto procese fizike shoqërohen me një përvojë të brendshme.
Me fjalë të tjera, studiuesit mund të studiojnë atë që truri po bën, por ende nuk e dinë se si ky aktivitet prodhon ndjesinë e të qenit i vetëdijshëm.
“Problemi i vështirë” i vetëdijes
Prezantimi i Koch shqyrtoi kufijtë e materializmit, pikëpamjes dominuese shkencore sipas së cilës gjithçka që ekziston mund të shpjegohet përfundimisht përmes materies, energjisë dhe ligjeve fizike.
Neuroshkenca ka bërë përparime të mëdha në identifikimin e zonave dhe rrjeteve të trurit që lidhen me vetëdijen. Megjithatë, ajo ende nuk ka zgjidhur atë që filozofët e quajnë “problemi i vështirë” i vetëdijes. Ky term i referohet vështirësisë për të shpjeguar se si aktiviteti elektrik dhe kimik në tru krijon përvojën subjektive, duke përfshirë ndjesitë, emocionet, mendimet dhe ndjenjën personale të të qenit gjallë.
Një skanim i trurit mund të tregojë se çfarë ndodh kur dikush sheh ngjyrën e kuqe, për shembull, por nuk mund të zbulojë pse shikimi i së kuqes ndihet si diçka.
Përvoja që shkenca ende përpiqet t’i shpjegojë
Koch planifikon të përqendrohet në tri fusha kryesore pasigurie. E para është sfida e reduktimit të përvojës së vetëdijshme tërësisht në procese fizike në tru. E dyta përfshin pyetjet e ngritura nga fizika moderne rreth asaj që duhet të konsiderohet “reale”. E treta lidhet me përvoja të pazakonta njerëzore që mbeten të vështira për t’u shpjeguar duke përdorur modelet shkencore tradicionale.
Këto përfshijnë përvojat pranë vdekjes, gjendjet mistike dhe episodet e kthjelltësisë terminale. Kthjelltësia terminale i referohet një rikthimi të papritur të qartësisë mendore pak para vdekjes, ndonjëherë te njerëz që kishin demencë të rëndë ose gjendje të tjera që i kishin lënë të paaftë për të komunikuar normalisht.
Përvoja të tilla nuk e provojnë domosdoshmërisht se vetëdija mund të ekzistojë në mënyrë të pavarur nga truri. Megjithatë, Koch argumenton se ato meritojnë hetim serioz, sepse mund të nxjerrin në pah boshllëqet në shpjegimet aktuale shkencore.
A është vetëdija një pjesë themelore e realitetit?
Koch beson se studiuesve mund t’u duhet të rishqyrtojnë ide filozofike si idealizmi dhe panpsikizmi, duke vazhduar njëkohësisht të zbatojnë metodat moderne shkencore.
Idealizmi, në mënyrë të përgjithshme, propozon se vetëdija ose mendja është qendrore për natyrën e realitetit. Panpsikizmi sugjeron se vetëdija nuk është e kufizuar vetëm te qeniet njerëzore ose kafshët, por mund të jetë një veti themelore që gjendet në të gjithë natyrën në shkallë të ndryshme.
Sipas këtyre këndvështrimeve, vetëdija nuk do të shfaqej thjesht pasi një tru të bëhej mjaftueshëm kompleks. Ajo mund të jetë një veçori themelore e vetë realitetit.
Teoria e Informacionit të Integruar ofron një mundësi radikale
Koch është një nga mbështetësit kryesorë të Teorisë së Informacionit të Integruar, e cila përpiqet ta përshkruajë vetëdijen në mënyrë matematikore. Teoria propozon se përvoja subjektive lind në sisteme që kombinojnë sasi të mëdha informacioni në një tërësi të unifikuar.
Sipas këtij këndvështrimi, vetëdija nuk varet vetëm nga sasia e informacionit që përmban një sistem, por edhe nga sa thellësisht janë të ndërlidhura pjesët e tij. Një sistem me një nivel të lartë informacioni të integruar mund të ketë, si rrjedhojë, një formë të përvoje subjektive.
Kjo ide është përshkruar si një version shkencor i panpsikizmit, sepse lejon mundësinë që vetëdija të ekzistojë edhe në sisteme të tjera përveç trurit njerëzor.
Kërkimi i vetëdijes te pacientët që nuk reagojnë
Koch është studiues në Allen Institute for Brain Science dhe më parë ka shërbyer si profesor në MIT dhe Caltech. Ai ka luajtur një rol të rëndësishëm në studimin modern shkencor të vetëdijes.
Puna e tij ka përfshirë zhvillimin e qasjeve të reja për zbulimin e shenjave të mundshme të vetëdijes te pacientët që duken të pa reagueshëm. Disa njerëz që nuk mund të lëvizin ose të komunikojnë mund të ruajnë ende aktivitet të vetëdijshëm të trurit, duke i bërë metodat e besueshme të zbulimit potencialisht të rëndësishme për diagnostikimin, trajtimin dhe vendimet rreth kujdesit mjekësor.
Duke shqyrtuar kufijtë e materializmit, pyetjet pa përgjigje të neuroshkencës dhe përvojat që mbeten të vështira për t’u klasifikuar, Koch po pyet nëse truri me të vërtetë e krijon vetëdijen apo nëse ajo mund të jetë e lidhur me diçka më themelore.
