Pak artistë njihen aq lehtë sa Salvador Dalí. Orët që shkrihen në kryeveprën e tij të vitit 1931, “Këmbëngulja e Kujtesës”, janë bërë simboli më i njohur i surrealizmit, lëvizjes artistike avangarde të frymëzuar nga ëndrrat dhe nënvetëdija. Edhe sot, piktori katalanas mbetet shumë më i famshëm se surrealistë të tjerë si René Magritte apo Max Ernst, edhe pse këta shpesh vlerësohen më lart nga bota e artit.
Megjithatë, arritja më e madhe e Dalítmund të mos ketë qenë piktura. Ai ndihmoi në ripërcaktimin e rolit të artistit modern, duke e shndërruar surrealizmin në një fenomen të kulturës pop përmes filmit, modës, reklamave, televizionit dhe imazhit publik që ndërtoi me shumë kujdes. Gjatë karrierës së tij, ai projektoi vitrina për dyqane të mëdha në Nju Jork, krijoi një shtëpi argëtimi surrealiste për Panairin Botëror të Nju Jorkut në vitin 1939, bashkëpunoi me Alfred Hitchcock-un në skenografinë e filmave dhe madje u shfaq në një reklamë të Alka-Seltzer-it.
Një pjesë e madhe e suksesit të Dalít erdhi nga fakti se ai e trajtonte veten si pjesë të veprës së tij artistike. “Krijimi i një personazhi e ndihmoi të promovonte veten dhe të rrëzonte kufijtë mes kulturës së lartë dhe kulturës popullore”, thotë Montse Aguer, drejtoreshë e Muzeut-Teatër Dalít në qytetin e lindjes së artistit, Figueres, në Spanjë. Shumë përpara se arti performativ të bëhej pjesë e zakonshme e kulturës, Dalí organizonte shfaqje spektakolare, duke e kthyer publicitetin në vazhdimësi të krijimtarisë së tij artistike. Ky model u përqafua më vonë edhe nga artistë si Andy Warhol, i cili gjithashtu fshiu kufirin mes artit avangardë, famës dhe kulturës pop. “Dalí”, thotë Aguer, “ishte shumë përpara kohës së tij.”
Krijimi i personazhit Salvador Dalí
Sot, emri i Dalít lidhet menjëherë me mustaqet e tij të gjata të përdredhura lart, me ocelotin që mbante si kafshë shtëpiake, veshjet ekstravagante dhe deklaratat e tij provokuese. Që në fillimet e karrierës, ai vendosi të mos kufizohej vetëm në galeri dhe muze, por ta sillte artin, dhe veten, edhe në ambiente shumë më të hapura për publikun.
Bashkëpunimi u bë një nga mënyrat më të suksesshme për të arritur një audiencë më të gjerë. Në vitin 1929, ai bashkëpunoi me regjisorin spanjoll Luis Buñuel në filmin e shkurtër Un Chien Andalou, i njohur për skenën tronditëse ku duket sikur një brisk pret syrin e një gruaje, një iluzion i krijuar duke prerë syrin e një viçi të ngordhur. Një vit më vonë, ata u ribashkuan për filmin L’Age d’Or, një satirë e ashpër ndaj shoqërisë borgjeze që shkaktoi trazira gjatë një prej shfaqjeve të para.
Në vitin 1934, dëshira gjithnjë e më e madhe e Dalít për vetëpromovim, së bashku me komentet e tij të paqarta mbi fashizmin, sollën përplasjen me lëvizjen surrealiste. Themeluesi i saj, poeti francez André Breton, organizoi madje një “gjyq” simbolik duke e akuzuar Dalín për mbështetje të fashizmit. Në vitin 1939, grupi e përjashtoi zyrtarisht. Pas kësaj, Dalí u përgjigj me fjalët e famshme: “I vetmi ndryshim mes surrealistëve dhe meje është se unë jam surrealist.”
Kur publiciteti u bë art
Dalí kishte një talent të lindur për të tërhequr vëmendjen. Por pasi u përjashtua nga surrealistët dhe u vendos në Shtetet e Bashkuara një vit më vonë, ai filloi të shfaqej gjithnjë e më shumë në media të ndryshme. “Ai merr pjesë në emisione televizive shumë të ndjekura dhe dëshiron të lidhet me Hollywood-in, baletin, teatrin, modën, bizhuteritë dhe jetën mondane”, thotë Aguer. “Ai kërkonte ta zgjeronte vazhdimisht fushën e krijimtarisë së tij.”
Në Ekspozitën Ndërkombëtare Surrealiste të vitit 1936 në Londër, Dalí mbajti një ligjëratë i veshur me një kostum zhytësi të thellësive, duke mbajtur në njërën dorë dy qen ujku me zinxhirë dhe në tjetrën një shkop bilardoje. Shfaqja për pak sa nuk përfundoi në tragjedi, pasi ai nisi të mbytej brenda helmetës derisa ndihmësit ia hoqën atë.
Në fund të po atij viti, fama e Dalít ishte rritur aq shumë sa ai u shfaq në kopertinën e revistës Time. Më vonë, ai u bë një nga artistët e rrallë të mëdhenj që iu kushtua një muze i tërë në Shtetet e Bashkuara.
Po në vitin 1936, surrealizmi hyri edhe më shumë në rrjedhën kryesore të artit kur Muzeu i Artit Modern (MoMA) organizoi ekspozitën historike “Fantastic Art, Dada, Surrealism”.
Për të përfituar nga interesi i publikut, dyqani luksoz Bonwit Teller ftoi Dalín dhe surrealistë të tjerë të krijonin vitrinat e tij. “Ishte vitrina e Dalít ajo që magjepsi publikun”, shkruan biografi Ian Gibson në librin The Shameful Life of Salvador Dalí. “Turma qëndronte gjashtë radhë e thellë në trotuar vetëm për të parë krijimet e tij.” Vitrinat përfshinin një manekin me kokë të mbuluar nga trëndafila dhe një version të skulpturës së famshme “Telefoni me Karavidhe”, ku mbi një aparat telefoni ishte vendosur një karavidhe prej allçie.
Arrestimi që pushtoi titujt e lajmeve
Tre vjet më vonë, një tjetër vitrinë e projektuar për Bonwit Teller shkaktoi një skandal krejt tjetër. Duke shpresuar të përsëriste suksesin e mëparshëm, dyqani prezantoi një instalacion ku ndodhej edhe një manekin i veshur me një këmishë nate. Drejtuesit e dyqanit e konsideruan atë tepër provokues dhe e hoqën.
Dalí u zemërua. Ai hyri me vrull në vitrinë për ta ndryshuar sipas dëshirës së tij, por aksidentalisht rrëzoi një vaskë të mbushur me ujë, e cila theu xhamin e madh të vitrinës dhe përfundoi në trotuar. Pas këtij incidenti ai u arrestua.
Ngjarja solli pikërisht atë që Dalí dëshironte më shumë: publicitet. Revista Time e quajti “Surrealissimo”, ndërsa, sipas Ian Gibson, vetë Dalí më vonë e përshkroi këtë episod si “veprimin më magjik dhe më të suksesshëm të gjithë jetës sime”.
Dalí e solli surrealizmin në televizion
Dashuria e Dalít për mediat vazhdoi edhe me përhapjen e televizionit. Në vitin 1961, ai u shfaq në emisionin shumë të ndjekur The Ed Sullivan Show, ku e ktheu transmetimin drejtpërdrejt në një performancë artistike. Para publikut, ai qëlloi me një arkebuz, një armë e vjetër e përshtatur për të lëshuar kapsula me bojë, drejt një kanavace.
Më shumë se dhjetë vjet më vonë, ai e përdori reklamën si një tjetër skenë për surrealizmin. Në një reklamë të Alka-Seltzer të vitit 1974, Dalí e shndërroi një modele mode në një “kanavacë të gjallë”, duke i pikturuar trupin me ngjyra të kuqe dhe të verdha për të simbolizuar shqetësimet në stomak, e më pas e spërkati me ngjyrë blu për të treguar lehtësimin.
Trashëgimia e Dalít nuk kufizohet vetëm te pikturat e tij të famshme. Ai ndryshoi mënyrën se si publiku e shihte figurën e artistit, duke përdorur performancat, reklamat, mediat dhe publicitetin si pjesë të pandashme të krijimtarisë së tij. Falë kësaj qasjeje, idetë e surrealizmit arritën te miliona njerëz që ndoshta nuk do ta kishin vizituar kurrë një muze arti.
