Në vitin 2018, një unazë e zbuluar disa dekada më parë në pallatin-kështjellë të Herodiumit filloi të tërhiqte vëmendjen e mediave. Pas pastrimit të unazës, u zbulua se ajo kishte të gdhendur imazhine një ene dhe disa shkronja greke që formonin fjalën “ΠIΛATO” (Pilato), një emër romak që lidhet më së shumti me Ponc Pilatin, prefektin romak të Judesë dhe njeriun që dënoi me vdekje Jezusin e Nazaretit. A i përkiste vallë kjo unazë e shekullit të parë pas Krishtit vetë zyrtarit romak?
Që në fillim, studiuesit u ndanë në mendime. Duke rrezikuar të tregohemi të pasjellshëm, unaza ishte e prodhuar mjaft lirë dhe mënyra e formulimit të mbishkrimit ishte shumë e pazakontë. Ishte e vështirë të besohej se një prefekt i pasur romak do ta kishte mbajtur ndonjëherë këtë unazë. E megjithatë, emri latin është i pazakontë në Jude dhe unaza u gjet në një qendër administrative romake, brenda një fortese ushtarake. Debati nuk u zgjidh kurrë dhe me kalimin e kohës çështja u la pas dore.
Tani, profesoresha e UCLA-së, Catherine Bonesho, ka paraqitur një shpjegim të ri në një artikull të botuar këtë muaj në Palestine Exploration Quarterly. Bonesho propozon se unaza i përkiste një punonjësi të nivelit të ulët, ndoshta një personi të skllavëruar që punonte në administratën romake dhe e përdorte unazën për të shënuar mallrat që i dërgoheshin Pilatit, si dhe për të autorizuar komunikime dhe për të legjitimuar shitjet.
Problemi fillestar me lidhjen e unazës me Pilatin është cilësia e saj. Ajo është prej një aliazh të lirë bakri, lloj metali që përdorej për unazat me vulë të artizanëve me status të ulët dhe të liruarve, ndërsa punimi i saj ishte larg të qenit mjeshtëror. Analiza fillestare arriti në përfundimin se ajo “nuk ishte përgatitur nga një argjendar mjeshtër”. Për më tepër, ena e paraqitur në qendër të unazës, më thotë Bonesho, është e ngjashme me llojet e enëve calyx krater që shfaqen në objekte të tjera hebraike të shekujve të parë dhe të dytë. Kjo, shton ajo, sugjeron se unaza ishte prodhuar në vend. Në përgjithësi, duket shumë e thjeshtë për t’u mbajtur nga dikush me statusin shoqëror të Pilatit.
Pastaj është mbishkrimi në greqisht. Në secilën anë të enës në qendër janë vendosur nga tri shkronja dhe, kur lexohen në drejtim të akrepave të orës, formojnë ΠIΛATO. Normalisht, nëse emri latin Pilatus do të përkthehej në greqisht, do të prisnim të shkruhej Pilatos ose ndoshta Pilatou, për të treguar “që i përket Pilatit”. Këto janë format gramatikore greke që zakonisht gjejmë në unaza me vulë ose vula. Kjo mënyrë shkrimi nuk gjendet askund tjetër dhe, për këtë arsye, studiuesit kanë mbetur të habitur.
Provat e paqarta i çuan studiuesit të hamendësonin se ndoshta mbishkrimi duhej lexuar si dy fjalë të shkurtuara dhe jo si një fjalë e vetme. Janë propozuar tri rindërtime të ndryshme, por të gjitha janë shprehje shumë të rralla dhe provat krahasuese vijnë nga periudha të ndryshme. Asnjëra prej tyre nuk mund të shpjegojë se si përfundoi unaza në Herodium.
Bonesho propozon një mundësi të tretë për leximin e mbishkrimit. Ajo argumenton se ai duhet lexuar në rasën dhanore, me kuptimin “Pilatit” ose “drejtuar Pilatit”. Arsyeja pse kjo mundësi nuk ishte marrë më parë seriozisht është se forma dhanore duhet të shkruhej ΠIΛATΩ, me omegën e gjatë (Ω), ndërsa ky mbishkrim shkruan ΠIΛATO, me omikronin e shkurtër (O). Bonesho argumenton se në thelb kemi të bëjmë me një gabim shkrimi në transliterimin grek të formës dhanore latine, diçka që, sipas saj, ishte shumë e zakonshme në atë kohë. Latinishtja ishte ende një gjuhë në zhvillim, e përdorur kryesisht nga administrata dhe ushtria romake, ndërsa greqishtja përdorej gjerësisht në të gjithë Judenë. Transliterimi i latinishtes me alfabetin grek ishte i rëndësishëm, thotë Bonesho, sepse “rriste mundësinë që dikush ta kuptonte mbishkrimin pasi ai të ishte stampuar mbi një objekt”. Ka shumë shembuj të tjerë të kësaj në mbishkrimet e Jerusalemit të shekullit të parë.
Megjithatë, studimet mbi dygjuhësinë në këtë periudhë tregojnë se format e shkronjave latine depërtonin në mënyrën se si njerëzit shkruanin greqisht. Prandaj, kushdo që po transliteronte “o”-në latine në këtë rast mund të ketë menduar se ajo duhej shkruar si “o”-ja greke, omikroni.
Nëse unaza lexon “Pilatit” ose “nga Pilati”, atëherë lind pyetja se kujt i përkiste dhe për çfarë përdorej. Këtu Bonesho i drejtohet vendit ku u gjet unaza. Në shekullin e parë pas Krishtit, Herodiumi, pallati-kështjellë 14 kilometra në jug të Jerusalemit ku u gjet unaza, ishte një qendër administrative romake. Në librin e tij Classand Power in Roman Palestine, historiani i krishterimit të hershëm Anthony Keddie nga Universiteti i Teksasit tregon se qendra si Herodiumi, që ndodheshin pranë Jerusalemit, kishin një ngarkesë të madhe pune administrative. Bonesho shton se ka prova të shumta se administratorët përdornin unaza me vulë për të autentifikuar letra dhe dokumente zyrtare. Në rastin e kësaj unaze, thotë ajo, ajo mund të jetë përdorur për të shënuar mallrat që i dërgoheshin Pilatit ose që vinin prej tij.
Duke pasur parasysh se unaza u gjet në një qendër administrative romake, ka një mbishkrim me latinisht të transliteruar dhe përdor emrin historikisht dhe administrativisht të rëndësishëm Pilat, Bonesho mendon se unaza përdorej nga “një punonjës i nivelit të ulët që merrte pjesë në administrimin e provincës romake në emër të Pilatit”. Ajo shton se përdoruesi i unazës mund të mos ketë qenë i punësuar drejtpërdrejt nga Pilati dhe mund të mos e ketë takuar kurrë atë, por ishte pjesë e administrimit të gjithë rajonit. Sipas saj, ka shumë gjasa që ky person anonim të ketë qenë një nga punëtorët e shumtë të skllavëruar që mbështesnin makinerinë burokratike romake.
Studiues të tjerë i kanë gjetur bindëse argumentet e Bonesho. Jeremiah Coogan, historian në Shkollën e Teologjisë të Jezuitëve, e quan argumentin “depërtues” dhe thotë se “shqyrtimi i provave nga Bonesho për mënyrën se si funksiononin në përditshmëri financat dhe administrata në Palestinën romake na ndihmon të dalim përtej përqendrimit vetëm te ‘Pilati’ dhe të shohim edhe shumë të tjerë, shpesh njerëz të skllavëruar, që punonin në emër të tij”.
Unaza mund të mos i ketë përkitur Pilatit, por ajo ofron një dritare mbi mënyrën se si funksiononte administrata e tij.
