Christopher Hyland qëndron në zanafillën e shteteve të reja. Në hollin e hotelit Marriott në kryeqytetin shqiptar, Tiranë, ai afrohet me hapa të mëdhenj, i veshur me një kostum të gjerë me vija të bardha dhe blu. 78-vjeçari, sipërmarrës tekstilesh nga Nju Jorku, investitor në pasuri të paluajtshme dhe ish-këshilltar i presidentit amerikan Bill Clinton, është ulur në sallonin privat të hotelit, kur fillon të tregojë pa pushim dhe me shumë pasion. Bisedime paqeje, liderë botërorë dhe dekorata. Ai i ka bërë, i njeh, i ka marrë.
Hyland punoi njëmbëdhjetë vjet për pavarësinë e Kosovës. Ai ishte i përfshirë në bisedimet e paqes në Irlandën e Veriut. Dhe gjatë një pushimi në Maltë, ai hartoi një plan për t’i dhënë Urdhrit të Maltës – urdhrit mesjetar të kalorësve, i cili sot vepron kryesisht si organizatë bamirësie – një formë sovraniteti në ishull.
Tani ai është vendosur në Tiranë, ku si “i dërguar i posaçëm” punon për një “Vatikan të ri”. Në një periferi të kryeqytetit duhet të krijohet një shtet i vogël sovran për bektashinjtë, një komunitet fetar islam me miliona ndjekës, por pa tokë të vetën.
Pothuajse dy vjet më parë, njoftimi mbushi faqen e parë të The New York Times: “Planet për një shtet të vogël të ri”. Kryeministri shqiptar Edi Rama tha gjatë një mbledhjeje të Kombeve të Bashkuara se dëshironte t’u jepte myslimanëve bektashi – një urdhër mistik sufi brenda islamit – një enklavë sipas modelit të Vatikanit në Romë.
Në Tiranë, komuniteti do të merrte një sipërfaqe prej 11 hektarësh. Shteti Sovran i Urdhrit Bektashi, emri zyrtar i vendit, duhet të ketë administratën e vet, pasaportat dhe kufijtë e vet.
Pikëpamje relativisht liberale
Bektashinjtë kanë pikëpamje relativisht liberale: alkooli lejohet, gratë mund të veshin çfarë të duan dhe profetët mund të paraqiten në imazhe.
Urdhri u themelua në shekullin e trembëdhjetë në Perandorinë Osmane, por u shtyp gjatë sundimit të themeluesit të republikës së Turqisë, presidentit Mustafa Kemal Atatürk (1923–1938). Në vitin 1929, drejtimi i urdhrit u zhvendos në Tiranë.
Se sa ndjekës ka saktësisht urdhri, nuk dihet – vlerësimet variojnë nga shtatë deri në njëzet milionë njerëz. Ata jetojnë kryesisht në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni të Veriut, Greqi dhe Turqi. Edhe pse bëhet fjalë kryesisht për njerëz që kanë lidhje etnike me bektashinjtë.
Në Shqipëri, bektashinjtë thuhet se kanë rreth 150.000 ndjekës fetarë aktivë, ndërsa qindra mijëra të tjerë e identifikojnë veten si bektashinj, por nuk e praktikojnë fenë.
Dy vjet pas njoftimit për “Vatikanin e ri”, është aspak e sigurt që planet ambicioze do të bëhen ndonjëherë realitet.
Pikërisht për këtë arsye është emëruar Christopher Hyland.
Ambasadorë të një vendi që nuk ekziston
Në fillim të bisedës, Hyland dëshiron të thotë diçka: “A mund të them fillimisht diçka?”, pyet Hyland pa pritur përgjigjen. “Presidenti Clinton shkroi në librin e tij ‘My Life’ – nuk më kujtohet saktësisht ku, ndoshta kapitulli 24 – se ajo që bëri Christopher Hyland kontribuoi në masë të madhe në zgjedhjen e tij si president.”
Pastaj përkulet përpara.
“Për Zotin, nuk e di fare kush jeni ju, por you guys duhet të jeni vërtet shumë cool. Kjo është hera e parë që po japim vërtet një intervistë për bektashinjtë.”
Në garazhin e parkimit të Marriott-it, Hyland hipën në Chrysler-in e fuqishëm amerikan të mikut të tij shqiptar, Hazis Vardar. Makina duket shumë e madhe për rrugët e ngushta të Tiranës.
Ishte Vardari – pronari i muzeve të Banksy-t dhe krijues i një dokumentari për bektashinjtë – ai që, tre vjet më parë, e prezantoi me udhëheqësin bektashi Baba Mondin.
“Ajo takim ishte dashuri me shikim të parë”, thotë Hyland nga sedilja e pasagjerit.
Vardari, që jeton në Paris – i cili nuk është aktivisht besimtar, por e identifikon veten si bektashi – është i dërguari i posaçëm i bektashinjve në Evropë. Hyland merret me Amerikën.
Si ambasadorë, ata në fakt përfaqësojnë një vend që ende nuk ekziston.
“Ne jemi njerëzit që flasim në mbarë botën për bektashinjtë”, thotë Hyland. “Dhe mendoj se Hazisi dhe unë jemi zgjedhur mirë për këtë.”
Por pse diplomati i vjetër i krishterë Hyland angazhohet për bektashinjtë, për të cilët tre vjet më parë nuk kishte dëgjuar kurrë?
Nuk e bën për para apo për marrëveshje biznesi.
“Nuk paguhem për këtë dhe nuk kam asnjë interes biznesi. Një orë ari, statusi apo madje edhe një titull ambasadori nuk më interesojnë aspak”, pretendon Hyland.
“Për mua bëhet fjalë për të dhënë një kontribut në histori.”
Pas një udhëtimi nëpër rrugicat e ngushta të Tiranës, Vardari dhe Hyland mbërrijnë në një periferi të qytetit, ku banon udhëheqësi i bektashinjve: Baba Mondi (67 vjeç) – zyrtarisht Shenjtëria e Tij Haxhi Dede Baba, i cili gjatë vizitës ndodhej në një udhëtim në Indi, ku gjithashtu jetojnë besimtarë bektashinj.
Selia përbëhet ndër të tjera nga një mauzoleum, muze dhe vend lutjeje.
Ky kompleks duhet që gjatë viteve të ardhshme të zgjerohet dhe të shndërrohet në shtetin më të vogël në botë. Aktualisht, këtë status e ka Qyteti i Vatikanit (44 hektarë).
Sipas kryeministrit Rama, shteti bektashi duhet të promovojë “tolerancën fetare” në botë – një vlerë me të cilën Shqipëria pëlqen të krenohet.
Kur feja ishte e ndaluar gjatë regjimit komunist, midis viteve 1967 dhe 1991, të gjitha komunitetet fetare u shtypën.
Që nga rënia e regjimit, myslimanët sunitë, katolikët, të krishterët ortodoksë dhe bektashinjtë kanë jetuar në mënyrë paqësore krah njëri-tjetrit.
Sipas Ramës, këtë traditë të bashkëjetesës paqësore duhet ta përcjellë edhe shteti i ri.
Një seli sovrane e bektashinjve – përfaqësimi i parë zyrtar i islamit në Evropë – do ta ndriçonte disi botën, sipas “të dërguarit për Evropën” Vardar.
“Shumë njerëz mendojnë se myslimanët kanë mbërritur në Evropë vetëm rreth njëzet vjet më parë, ndërsa bektashinjtë kanë jetuar këtu prej tetëqind vjetësh”, tregon Vardari, i cili, për shkak të prejardhjes së tij belge-shqiptare, flet holandisht.
“Bektashinjtë përfaqësojnë tolerancën, dashurinë dhe miqësinë me fetë e tjera.”
Një “kërkues i suksesshëm i vëmendjes”
Ideja për një shtet sovran për bektashinjtë filloi si “një marifet PR-je”, thotë Lutfi Dervishi, analist politik dhe ish-drejtor i Transparency International Albania. Ajo duhej të krijonte ndërgjegjësim për Shqipërinë si vend i tolerancës fetare.
“Në këtë mënyrë, Rama e zhvendosi fokusin nga problemet e brendshme drejt diçkaje të madhe dhe simbolike”, thotë Dervishi.
Kjo përputhet me linjën politike të kryeministrit Rama, i cili nga profesioni dhe prejardhja është artist. Ai është një magnet mediatik që, me një njoftim ose deklaratë pas tjetrës, arrin vazhdimisht në faqet e para të mediave.
Si kryetar i Bashkisë së Tiranës, ai u dha pallateve gri të kryeqytetit një ngjyrë të freskët dhe solli arkitektë të nivelit të lartë për të projektuar ndërtesa moderne.
Ai prezantoi një ministër të AI-së që duhet të luftojë korrupsionin, bëri që mijëra afganë të strehoheshin pasi duhej të arratiseshin nga talebanët pas tërheqjes së Shteteve të Bashkuara nga vendi i tyre, filloi një “qendër kthimi” për emigrantët me Italinë – e cila dështoi – dhe së fundmi u bë lajm me përgjigjen e tij ndaj pyetjes se kur Shqipëria do të anëtarësohet në Bashkimin Evropian: “Ka tre gjëra që nuk mund t’i parashikosh: Zotin, seksin dhe BE-në.”
Pothuajse dy vjet pas njoftimit për shtetin bektashi, janë ndërmarrë pak hapa konkretë.
“Rama është një kërkues i suksesshëm i vëmendjes”, thotë Dervishi. “Por përveç retorikës, nuk shohim asgjë.”
Kushtetuta shqiptare duhet të ndryshohet, vendet e tjera do të duhet të njohin një shtet bektashi dhe duhet të lidhen traktate ndërkombëtare. Deri tani nuk është bërë publike asgjë për këtë.
Hyland është qartësisht magjepsur nga puna e Ramës. Gjatë rrugës për në kompleksin bektashi, ai shprehu admirimin e tij për pothuajse çdo ndërtesë.
Nga stadiumi modern i futbollit, ku ndodhet Marriott-i, deri te pallatet e thjeshta gri.
Ndërtesat janë “amazing”, “great” ose “wonderful”.
Për kryeministrin ai është veçanërisht lavdërues: “Pikturat e tij janë ndër më madhështoret që kam parë në këtë zhanër. Skulpturat e tij janë të shkëlqyera dhe në Tiranë sheh kryevepër pas kryevepre të arkitekturës së shekullit XXI. E gjithë kjo buron prej tij.”
Ideja për një shtet sovran bektashi, sipas Hyland, përshtatet në mënyrë të përsosur me “vështrimin vizionar” të Ramës.
Ajo e vendos Shqipërinë në hartën ndërkombëtare, thotë ai.
“Ajo tregon një botë dashamirëse, plot pozitivitet.”
Fakti që në Tiranë prej muajsh ka protesta kundër politikave të Ramës, korrupsionit të shfrenuar në vend dhe ndërtimit të planifikuar të një resorti luksoz në një zonë të mbrojtur natyrore nga familja Trump, Hyland e shpërfill.
“I respektoj protestat dhe vij nga një vend me një traditë të gjatë të mbrojtjes së natyrës. Por ky vend ka shumë nevojë për zhvillim ekonomik.”
Po kritikat për krijimin e ngadaltë të shtetit bektashi?
Hyland e shpërfill edhe këtë kritikë.
“Sa herë kanë parë këta kritikë të krijohet një shtet? Asnjëherë. Ne nuk kemi qenë kurrë më afër se kaq. Dhe nesër do të jemi përsëri një hap më pranë.”/ NRC
