Nga Ilir Muharremi
Arti është më i fuqishëm se realiteti, jo sepse e mohon atë apo sepse është një formë e arratisjes nga bota konkrete, por sepse e tejkalon realitetin përmes vizionit, imagjinatës, estetikës dhe përjetimit. Realiteti na tregon atë që është, arti na hap mundësinë të shohim atë që mund të jetë, atë që fshihet pas së dukshmes dhe atë që nuk mund të shprehet vetëm përmes fakteve. Në këtë kuptim, arti nuk është thjesht pasqyrim i realitetit, por një mënyrë e veçantë e njohjes së tij. Shkenca kërkon ta shpjegojë të vërtetën përmes faktit, dëshmisë dhe verifikimit, ndërsa arti e kërkon të vërtetën përmes ndjesisë, imagjinatës, simbolit, metaforës dhe përvojës njerëzore. Të dyja i afrohen së vërtetës, por nga rrugë të ndryshme. Prandaj, e vërteta nuk mund të reduktohet vetëm në atë që është e matshme, e provueshme dhe objektivisht e verifikueshme. Ekziston edhe një e vërtetë që përjetohet, ndjehet dhe imagjinohet. Arti na mëson pikërisht këtë, se e vërteta në vetvete mund të ketë bukurinë e saj dhe se bukuria nuk është thjesht një zbukurim i së vërtetës, por një mënyrë për ta zbuluar atë. Një vepër arti mund të mos na japë një fakt të ri shkencor, por mund të na zbulojë një të vërtetë mbi vetminë, dashurinë, frikën, vdekjen, kujtesën, lirinë apo ekzistencën që asnjë formulë nuk mund ta përshkruajë plotësisht. Ajo nuk na thotë vetëm çfarë është bota, por na bën të përjetojmë se çfarë do të thotë të jesh në botë. Prandaj, fuqia e artit qëndron në aftësinë për ta zhvendosur realitetin nga fusha e faktit në fushën e kuptimit. Realiteti është ajo që ekziston, arti është ajo që i jep ekzistencës një dimension të ri kuptimor. Nëpërmjet artit, e dukshmja bëhet e padukshme, e zakonshmja bëhet e jashtëzakonshme dhe ajo që dukej e njohur shfaqet përsëri para nesh si një mister. Në këtë perspektivë, imagjinata nuk është e kundërta e realitetit, por një nga mënyrat më të thella për ta kuptuar atë. Arti e zgjeron kufirin e realitetit duke krijuar mundësi të reja të të parit, të të menduarit dhe të të ndierit. Ai nuk e kopjon botën, ai e rishpik atë për të na bërë të kuptojmë më thellë botën që tashmë ekziston.Kështu, arti është më i fuqishëm se realiteti në kuptimin se ai nuk kufizohet nga ajo që është e pranishme para syve tanë. Ai depërton pas sipërfaqes së gjërave dhe e kthen përvojën njerëzore në vizion, ndjenjë dhe kuptim. Në fund të fundit, arti na kujton se njeriu nuk jeton vetëm në botën e fakteve, por edhe në botën e kuptimeve. Dhe pikërisht aty fillon dimensioni më i thellë i së vërtetës. E tërë kjo u debatua në Edicionni e katërmbëdhjetë të NET/RRJET – EXPOART.40 që dëshmon se një program i artit bashkëkohor nuk mund të kuptohet vetëm përmes ekspozitës si rezultat përfundimtar. Në thelb të këtij edicioni qëndron një koncept më kompleks: procesi si vepër, dialogu si metodë dhe hapësira si material. Kjo qasje e zhvendos vëmendjen nga objekti artistik i përfunduar te marrëdhënia që krijohet ndërmjet artistit, publikut, trupit, hapësirës dhe idesë.
Në këtë kuptim, NET/RRJET LAB XIV nuk funksionon thjesht si një laborator pedagogjik për artistët e rinj, por si një mikro-hapësirë e prodhimit të mendimit artistik. Punëtoritë, mentorimi, ligjëratat dhe ndërveprimi me publikun krijojnë një strukturë ku vepra nuk lind vetëm nga materiali, por nga procesi i të menduarit dhe nga përballja e ideve me situata konkrete. Vetë ekspozita “Çfarë mbeti e pathënë?” e përforcon këtë ide duke e zhvendosur vëmendjen drejt heshtjes, kujtesës, tensionit, afërsisë dhe gjendjeve emocionale që nuk artikulohen domosdoshmërisht përmes gjuhës.
Sislej Xhafa: kur realiteti nuk përshkruhet, por vihet në pikëpyetje
Një nga momentet më të rëndësishme të programit ishte prania e artistit Sislej Xhafa, përmes ligjëratës “Narrativat e padukshme”. Në praktikën e Xhafës, realiteti nuk trajtohet si një sipërfaqe që artisti duhet ta imitojë apo dokumentojë. Përkundrazi, ai bëhet një terren i pasigurt që duhet të shqyrtohet, të destabilizohet dhe të vendoset vazhdimisht në pikëpyetje. Vetë artisti e formulon këtë qëndrim duke thënë: “Realiteti është më i fuqishëm se arti. Si artist, nuk dua ta pasqyroj realitetin, por dua ta vë atë në pikëpyetje.”
Këtu qëndron një nga dimensionet më interesante të artit të Xhafës: ai nuk kërkon medoemos të prodhojë një objekt që shpjegon realitetin. Ai krijon një situatë në të cilën realiteti fillon të duket i çuditshëm, i pasigurt, absurd ose paradoksal. Pikërisht për këtë arsye, ligjërata e tij nuk mbeti në nivelin e diskursit teorik. Ajo u shndërrua në një eksperiencë performative, ku publiku u përfshi fizikisht në vetë ndërtimin e situatës artistike.Në një nga momentet më karakteristike të këtij takimi, disa vullnetarë morën pjesë në një performancë me vezë, duke dalë përpara publikut me vezë në gojë, në një veprim që, në dukje, është i thjeshtë, por artistikisht prodhon një tension të fortë mes trupit dhe objektit. Imazhi i dy pjesëmarrëseve që afrohen përmes këtij gjesti e zhvendos performancën nga një akt ilustrues drejt një situate të hapur interpretimi.
Veza, si objekt, mbart një potencial të jashtëzakonshëm simbolik: ajo mund të lidhet me brishtësinë, lindjen, mundësinë, jetën, por edhe me thyerjen, rrezikun dhe ekspozimin e trupit ndaj një objekti të jashtëm. Kur ajo vendoset në gojë, objekti nuk është më thjesht një material; ai bëhet pjesë e trupit dhe njëkohësisht pengesë për të folur. Pikërisht këtu performanca fiton një shtresë konceptuale veçanërisht interesante: publiku sheh një trup që është i pranishëm, por që përmes objektit në gojë e humb përkohësisht mundësinë e komunikimit verbal.Në këtë pikë, performanca mund të lexohet edhe në raport me vetë idenë e “narrativave të padukshme”. Ajo që nuk thuhet nuk është domosdoshmërisht mungesë e kuptimit; përkundrazi, heshtja, gjesti dhe sikleti trupor bëhen forma të tjera të komunikimit. Artisti e largon kuptimin nga deklarata dhe e vendos në situatë. Publiku nuk merr një përgjigje të gatshme, por detyrohet të reagojë ndaj asaj që po ndodh përpara tij.
Kështu, veza bëhet një lloj “fjalie” pa gjuhë. Trupi bëhet medium. Publiku bëhet pjesë e veprës. Dhe hapësira, në vend që të mbetet vetëm vendi ku zhvillohet një aktivitet artistik, shndërrohet në një material të performancës.
Nga ligjërata te përvoja
Kjo është ndoshta pika ku NET/RRJET LAB XIV arrin një nga dimensionet e tij më të rëndësishme, arti nuk shpjegohet vetëm ai përjetohet. Dokumentacioni i programit e përshkruan qartë këtë kalim nga diskutimi te situata, duke theksuar se ndërveprimi, afërsia dhe tensioni e zhvendosën komunikimin nga fjala tek trupi, objekti, hapësira dhe marrëdhënia me tjetrin.
Ky transformim është veçanërisht i rëndësishëm për një program që synon të formojë artistë të rinj. Në vend që arti konceptual t’u prezantohet vetëm si histori, teori apo katalog emrash, ai u shfaq si një mënyrë e të menduarit dhe e organizimit të përvojës. Në këtë aspekt lidhet natyrshëm edhe me ligjëratën “Arti konceptual në Kosovë”, e cila e zhvendosi diskutimin nga objekti tradicional drejt idesë, konceptit, kontekstit dhe procesit artistik.Ligjërata mbi artin konceptual dhe performanca e Sislej Xhafës, ndonëse të ndryshme në formë, takohen në një pikë themelore: vepra nuk është vetëm ajo që shohim, por ajo që na detyron të mendojmë. Në artin konceptual, ideja mund të jetë më e rëndësishme se materiali; në performancë, veprimi dhe marrëdhënia mund të jenë më të rëndësishme se objekti. Në të dyja rastet, publiku nuk mbetet konsumator pasiv, por bëhet pjesë e procesit të kuptimit.
“Çfarë mbeti e pathënë?” si vazhdim i këtij procesi
Në këtë sfond, ekspozita e artistëve të rinj “Çfarë mbeti e pathënë?” nuk duhet parë thjesht si rezultat i pesë ditëve të punës. Ajo është vazhdim i logjikës së laboratorit: përmes pikturës, vizatimit, videos, instalacionit, fotografisë dhe ndërhyrjeve hapësinore, artistët i afrohen pikërisht atyre gjendjeve që rezistojnë ndaj formulimit të drejtpërdrejtë.
Këtu ekspozita fiton një dimension bashkëkohor: ajo nuk përpiqet ta mbushë boshllëkun e heshtjes, por ta bëjë atë të dukshëm. E pathëna nuk trajtohet si deficit komunikimi, por si një hapësirë ku mund të lindë vepra. Kjo e vendos ekspozitën në një marrëdhënie të natyrshme me performancën e Xhafës, ku heshtja, gjesti dhe prania trupore prodhojnë një narrativë që nuk ka nevojë të shpjegohet plotësisht.Në këtë aspekt, NET/RRJET XIV ka rëndësi jo vetëm si platformë ekspozimi, por si mekanizëm i prodhimit të përvojës artistike dhe mendimit kritik. Programi lidh artistët e rinj me profesionistët, edukimin me praktikën dhe teorinë me përvojën.Në fund, ajo që mbetet më e rëndësishme nuk është vetëm një ekspozitë, një ligjëratë apo një performancë e veçuar. Është pyetja që arti i tillë ia rikthen publikut: çfarë ndodh kur vepra nuk kërkon të na tregojë diçka, por na vendos në një situatë ku duhet të mendojmë vetë?
Pikërisht në këtë hapësirë – ndërmjet idesë dhe trupit, fjalës dhe heshtjes, objektit dhe veprimit – NET/RRJET XIV e gjen kuptimin e tij më të fortë si laborator i artit bashkëkohor.
