Nga Isuf B.Bajrami
O Dardani, sa shekuj mban mbi supe,
sa stuhi kanë kaluar mbi malet e tua;
sa herë retë e zeza janë mbledhur mbi fusha,
e sa herë agimi ka lindur përsëri mbi ty.
Nën gurët e lashtë fle kujtesa e një kohe,
nën barin e butë heshtin gjurmët e të parëve;
në rrënjët e lisave të vjetër rron zëri i dheut,
si një amanet që koha nuk mundi ta marrë.
Të kanë kaluar mbi shpinë shekuj e sundime,
të kanë trazuar erëra, stuhi e furtuna;
por, si mali që i pret retë me gjoksin përballë,
ti ke qëndruar — e plagosur, por kurrë e shuar.
Sa nëna kanë pritur pranë dritares në heshtje,
me një lutje të fshehur thellë në kraharor;
sa etër kanë përcjellë bijtë me lot në sy,
dhe sa fëmijë janë rritur para kohe me dhimbjen.
Ka emra që ruhen në gurë e në kujtesë,
ka varre ku pranvera mbin mbi dheun e ftohtë;
ka plagë që nuk shihen, por jetojnë në shpirt,
si një dimër i gjatë që pret diellin e vet.
Por edhe toka e di sekretin e ringjalljes:
pas dimrit, rrënja nuk vdes — ajo pret;
nën borë ruan farën e pranverës së ardhshme,
dhe kur vjen koha, çel pa pyetur sa gjatë ka pritur.
Kështu ke jetuar edhe ti, Dardani:
me rrënjë thellë në tokë e me sy nga qielli;
e ke bartur dhimbjen pa e lënë të të marrë shpirtin,
dhe ke ruajtur një dritë edhe në netët më të zeza.
Por sot plagët nuk janë vetëm kujtime.
Ka një tjetër dhimbje që ecën rrugëve tona:
është valixhja e të riut që niset larg shtëpisë,
është dritarja e nënës që pret një kthim,
është heshtja e një prindi që nuk di ç’të shpresojë.
Është toka që mund të japë fryt, por mbetet pa duar;
është mendja që kërkon mundësi dhe gjen dyer të mbyllura;
është fjala që premton shumë e harron shpejt,
dhe e vërteta që shpesh mbetet duke kërkuar zërin e saj.
Por një popull nuk humbet vetëm kur e godet stuhia;
humbet atëherë kur pushon së besuari në agim.
Prandaj, Dardani, mos ia dorëzo shpirtin dëshpërimit.
Mos e kthe plagën në urrejtje,
as kujtesën në zinxhir që të mban peng;
ruaje të kaluarën, por ndërto mbi të një të ardhme.
Sepse e vërteta është si dielli pas reve:
mund të fshihet, por nuk shuhet;
mund të vonojë, por nuk humbet rrugën;
dhe kur del mbi horizont, ndriçon edhe atë që ishte fshehur.
E vërteta nuk është pronë e askujt.
Ajo është dritë për të gjithë.
Prandaj duhet ta kërkojmë me guxim,
ta mbrojmë me drejtësi
dhe ta themi pa urrejtje.
Sepse një popull që kërkon të vërtetën
nuk ka nevojë të ketë frikë nga drita.
Dhe lufta jonë e sotme duhet të jetë një luftë tjetër:
jo kundër njëri-tjetrit,
por kundër errësirës që na mban të ndarë;
kundër padijes, padrejtësisë, korrupsionit e dëshpërimit.
Le të luftojmë me dije atë që na mban të paditur,
me drejtësi atë që e shtrembëron ligjin,
me punë atë që e varfëron jetën,
dhe me dinjitet çdo tundim që kërkon të blejë ndërgjegjen.
Le të bëhemi si lumi që zbret nga mali:
nuk ndalet përpara shkëmbit, por gjen një udhë tjetër;
mund ta turbullojë stuhia, mund ta rëndojë balta,
por uji vazhdon ta kërkojë detin.
Edhe ne duhet të ecim.
Jo gjithmonë në të njëjtën rrugë,
por drejt të njëjtit horizont.
Le të bëhemi si pema:
rrënjë të thella në kujtesë,
trung i fortë në qëndresë,
degë të hapura drejt së ardhmes,
dhe fruta që u përkasin atyre që do të vijnë pas nesh.
Sepse një popull pa rrënjë thahet,
por një popull që vetëm shikon pas nuk e sheh agimin.
Duhet të dimë nga vijmë
që të dimë ku duam të shkojmë.
Atdheu nuk është vetëm toka që shkelim.
Është edhe mënyra si sillemi me njeriun pranë nesh.
Është drejtësia që kërkojmë,
puna që bëjmë,
fjala që mbajmë
dhe e ardhmja që u lëmë fëmijëve.
Ç’kuptim ka një flamur nëse nën të njeriu ndihet i harruar?
Ç’kuptim ka liria nëse i riu nuk sheh rrugë për të ardhmen?
Ç’kuptim ka kujtesa nëse nuk na mëson të bëjmë më mirë?
Dhe ç’vlerë ka fitorja, nëse pas saj mbetet vetëm përçarja?
Të rënët nuk nderohen vetëm me emra në gurë.
Ata nderohen kur liria bëhet jetë me dinjitet;
kur fëmija mëson pa frikë,
kur i riu punon pa u përulur,
kur ligji është i njëjtë për të gjithë.
Kujtesa duhet të jetë rrënjë, jo pranga.
Plaga duhet të bëhet urtësi, jo urrejtje.
Historia duhet të na mësojë të mos përsërisim
atë që i ka kushtuar aq shumë këtij vendi.
E ardhmja nuk ndërtohet duke harruar të shkuarën,
por duke mos lejuar që e shkuara të na verbojë.
Prandaj mbillni, o bij e bija të Dardanisë,
edhe kur toka duket e lodhur.
Mbillni dije në shkolla,
drejtësi në institucione,
besim në shoqëri,
dashuri në familje
dhe përgjegjësi në zemër.
Një ditë do të rriten.
Ashtu si fara që fle nën tokë
dhe askush nuk e sheh duke punuar në heshtje;
derisa një mëngjes çan dheun
dhe del drejt dritës.
Kështu lind edhe shpresa.
Jo me zhurmë,
por me rrënjë.
Dhe një ditë do të vijë mëngjesi mbi Dardani.
Mbi malet do të hapet qielli,
lumenjtë do të vazhdojnë rrugën e tyre,
fushat do të mbajnë përsëri aromën e tokës së punuar,
dhe dritaret do të hapen jo vetëm për të pritur,
por për të mirëpritur ata që kthehen.
Do të vijë një kohë kur i riu nuk do të pyesë:
“Ku duhet të shkoj që të kem një të ardhme?”
Por do të thotë:
“Çfarë mund të ndërtoj këtu?”
Dhe mërgimtari do ta ndiejë vendin si shtëpi,
jo vetëm si një kujtim që e ruan larg;
sepse toka e tij do t’i japë arsye për t’u kthyer,
dhe fëmijët e tij do të kenë një arsye për të qëndruar.
Atëherë do ta kuptojmë
se një vend nuk shërohet brenda një nate.
Shërohet ngadalë,
si mali pas stuhisë,
si toka pas dimrit,
si pema pas degëve të thyera.
Por shërohet.
Nëse nuk e braktisim.
Nëse nuk e shesim shpresën.
Nëse nuk ia fikim dritën njëri-tjetrit.
Prandaj, Dardani, ec.
Ec me kujtesën në zemër,
por me sytë nga e ardhmja.
Ec me të vërtetën në gojë,
me drejtësinë në shpirt,
me dijen në mendje
dhe me punën në duar.
Kur të vijë stuhia, bëhu mal.
Kur rruga të bllokohet, bëhu lumë.
Kur dimri të zgjasë, bëhu farë.
Kur të duket se gjithçka është shuar,
ruaje shkëndijën.
Sepse zjarri më i madh
mund të lindë nga një prush i vogël
që dikush refuzoi ta linte të vdiste.
Dhe ndoshta drita që kërkojmë
nuk po vjen nga larg.
Ndoshta ajo ka qenë këtu gjithë kohën:
në duart e atyre që punojnë,
në sytë e fëmijëve që mësojnë,
në zemrën e nënës që ende shpreson,
në zërin e atij që guxon të thotë të vërtetën,
në dorën që ngrihet për drejtësi,
në njeriun që zgjedh të ndërtojë
kur është më e lehtë të dorëzohet.
Kjo është drita jonë.
Jo një dritë që verbohet nga lavdia,
por një dritë që ndriçon rrugën.
Jo një dritë që kërkon të djegë tjetrin,
por një dritë që i tregon edhe atij udhën.
Sepse e vërteta nuk ka nevojë për urrejtje.
Ajo ka nevojë për guxim.
Dhe drejtësia nuk ka nevojë për hakmarrje.
Ajo ka nevojë për ndërgjegje.
Prandaj, kur nata të duket e pafund,
mos thuaj se drita ka humbur.
Shiko horizontin.
Diku pas malit,
dielli tashmë është duke lindur.
Dhe kur rrezja e parë të prekë majat,
do të zbresë ngadalë mbi çdo gur,
mbi çdo shtëpi,
mbi çdo fushë,
mbi çdo plagë që ka pritur kaq gjatë.
Atëherë do ta kuptojmë:
nuk ishte errësira që na mbajti gjallë,
por drita që nuk pranuam ta humbnim.
Nuk ishte vetëm historia që na solli deri këtu,
por mënyra si zgjodhëm të ngriheshim prej saj.
Dhe nëse shekujt na lanë plagë,
le t’u lëmë brezave një amanet tjetër:
një vend më të drejtë,
një shoqëri më të bashkuar,
një të ardhme më të ndritur.
Le t’u lëmë jo vetëm kujtimin e asaj që kemi vuajtur,
por dëshminë e asaj që kemi ndërtuar.
Sepse Dardania nuk është vetëm ajo që ka qenë.
Dardania është edhe ajo që ne zgjedhim të bëhet.
Dhe për sa kohë që një zemër këtu ende beson,
për sa kohë që një fëmijë hap një libër,
për sa kohë që një njeri ngrihet për të drejtën,
për sa kohë që një dorë mbjell një pemë
edhe pse nuk do ta shijojë vetë hijen e saj—
Dardania nuk e ka humbur dritën.
Mali do të qëndrojë.
Lumi do të rrjedhë.
Fara do të çajë tokën.
Pranvera do të vijë.
Dhe dielli do të dalë.
Sepse mund të vonohet agimi,
por nuk mund të ndalohet.
Mund të errësohet qielli,
por nuk mund të shuhet dielli.
Mund të plagoset një popull,
por për sa kohë ruan të vërtetën në shpirt,
ai ende ka fuqinë të ringrihet.
Dhe kështu, nga rrënjët e lashta
deri te brezat që ende nuk kanë lindur,
nga gurët që ruajnë kujtesën
deri te drita që kërkon horizontin,
Dardania do të ecë.
Jo pa plagë.
Por me shpresë.
Jo pa dhimbje.
Por me dinjitet.
Jo pa errësirë.
Por me dritën përpara.
Dhe kur dikush të pyesë një ditë
se si e gjeti rrugën një popull
mes kaq shumë nate,
përgjigjja do të jetë e thjeshtë:
E kërkoi të vërtetën.
E ruajti kujtesën.
E mbolli shpresën.
Dhe nuk e la dritën të vdiste.
Prandaj—
Drita në Dardani
e gjen rrugën e saj
edhe përmes errësirës.
