Nga Isuf B.Bajrami
Çfarë i mëson ribashkimi gjerman shqiptarëve?
Ka qytete që hyjnë në histori për një ngjarje. Berlini ka hyrë në historinë e Evropës për dy të kundërta: për ndarjen dhe për bashkimin. Për gjermanët, Berlini është qyteti i Murit që ndau një komb dhe i rrëzimit të tij që hapi rrugën drejt ribashkimit. Për shqiptarët, Berlini ka një tjetër peshë historike. Në vitin 1878, në këtë qytet u mblodhën Fuqitë e Mëdha të Evropës për të rishikuar rendin e krijuar pas Luftës Ruso-Turke dhe Traktatit të Shën Stefanit. Kongresi përfundoi me Traktatin e Berlinit, të nënshkruar më 13 korrik 1878, i cili ndryshoi në mënyrë të rëndësishme rendin politik dhe territorial të Ballkanit.[1]
Në atë kohë, Shqipëria nuk ishte shtet i pavarur. Shqiptarët nuk kishin një shtet kombëtar që t’i përfaqësonte në mënyrë të barabartë në tryezën ku Fuqitë e Mëdha po vendosnin për të ardhmen politike të rajonit. Ky është një nga faktet themelore për të kuptuar historinë shqiptare të shekullit XIX. Kongresi i Berlinit njohu pavarësinë e Serbisë, Malit të Zi dhe Rumanisë dhe përcaktoi ndryshime të rëndësishme territoriale në Ballkan. Në këtë proces u prekën edhe territore të banuara nga shqiptarë. Traktati nuk mund të përshkruhet juridikisht si një traktat që “ndau shtetin shqiptar”, sepse në vitin 1878 shteti shqiptar ende nuk ekzistonte. Por kjo nuk e ndryshon faktin se vendimet e Berlinit prekën drejtpërdrejt territore të banuara nga shqiptarë dhe nxitën një reagim të fuqishëm politik shqiptar.[2]
Për shqiptarët, këto nuk ishin thjesht ndryshime në hartë. Ishin ndryshime që prekën vendbanimet, pronat, administrimin, sigurinë dhe fatin politik të një populli që ende nuk kishte shtetin e vet. Reagimi shqiptar erdhi shpejt. Më 10 qershor 1878 u themelua në Prizren Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Ajo lindi në rrethanat e krijuara nga rreziku i humbjes së territoreve të banuara nga shqiptarë dhe u shndërrua në organizimin politik më të rëndësishëm shqiptar të fundit të shekullit XIX.[3] Lidhja nuk ishte thjesht një reagim emocional. Ishte përpjekja e organizuar e shqiptarëve për t’i dhënë çështjes kombëtare një program politik dhe për të mbrojtur interesat territoriale e politike të popullsisë shqiptare.
Në fillimet e saj, kërkesa ishte ruajtja e territoreve shqiptare brenda Perandorisë Osmane dhe krijimi i një organizimi të përbashkët administrativ të vilajeteve shqiptare. Me kalimin e kohës, veprimtaria e saj mori një karakter gjithnjë e më kombëtar dhe autonomist.[4] Por Berlini kishte treguar tashmë një realitet të hidhur: kur një rend politik ndërtohet nga fuqitë që kanë mundësinë të vendosin, një popull që nuk ka shtetin dhe fuqinë e nevojshme për përfaqësim rrezikon të bëhet objekt i atij rendi.
Tridhjetë e pesë vjet më vonë, situata kishte ndryshuar. Më 28 nëntor 1912, shqiptarët shpallën pavarësinë. Por pavarësia nuk e mbylli çështjen e kufijve. Përkundrazi, një kapitull i ri ndërkombëtar sapo kishte filluar. Traktati i Londrës i 30 majit 1913 i dha fund Luftës së Parë Ballkanike dhe përcaktimi i kufijve të Shqipërisë iu la vendimmarrjes së Fuqive të Mëdha. Kufijtë u përcaktuan më tej përmes vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve në Londër dhe procesit të delimitimit që vazhdoi edhe pas vitit 1913.[5]
Kështu ndodhi një tjetër paradoks i madh i historisë shqiptare: shqiptarët e fituan shtetin, por nuk e përcaktuan vetë tërësinë territoriale të tij. Londra e vitit 1913 nuk mund të shkëputet nga Berlini i vitit 1878. Në Berlin, shqiptarët nuk kishin shtet. Në Londër, shteti shqiptar tashmë ekzistonte, por fuqia e tij për të përcaktuar vetë kufijtë ishte e kufizuar nga raportet ndërkombëtare të kohës. Dhe historia nuk u mbyll as atëherë.
Pas Luftës së Parë Botërore, çështja shqiptare u rikthye përsëri në tryezën ndërkombëtare në Paris. Më 22 shkurt 1919, përfaqësuesi shqiptar Turhan Pasha paraqiti pretendimet shqiptare përpara Konferencës së Paqes. Dokumenti është veçanërisht domethënës, sepse delegacioni shqiptar e lidhi drejtpërdrejt çështjen e tij me vendimet e mëparshme të Berlinit dhe Londrës dhe kërkoi që rendi i ri i pasluftës të merrte parasysh të drejtat dhe pretendimet shqiptare.[6] Në atë deklaratë, Turhan Pasha e paraqiti Kongresin e Berlinit si një pikë themelore të padrejtësive që, sipas delegacionit shqiptar, i ishin bërë çështjes kombëtare shqiptare.[7]
Kjo është e rëndësishme edhe për një arsye tjetër. Ajo tregon se vetë shqiptarët e vitit 1919 nuk e konsideronin çështjen të mbyllur thjesht sepse një konferencë ndërkombëtare kishte marrë një vendim. Ata u rikthyen në tryezë, e paraqitën përsëri çështjen dhe kërkuan që rendi i ri evropian të merrte parasysh pretendimet dhe interesat e tyre. Dhe kjo na çon te një pyetje që sot është edhe më interesante: nëse një rend territorial krijohet në një periudhë të caktuar historike, a duhet të konsiderohet përgjithmonë i pandryshueshëm?
Historia e Evropës nuk jep një përgjigje të tillë. Përkundrazi, Evropa ka njohur ndryshime kufijsh, shpërbërje shtetesh, krijim shtetesh të reja, bashkime, traktate të reja dhe zëvendësim të rendeve të vjetra me rende të reja. Dhe shembulli më i fuqishëm është pikërisht Gjermania.
Pas Luftës së Dytë Botërore, Gjermania u nda në dy shtete. Edhe Berlini u nda. Muri i ngritur në vitin 1961 u bë simboli më i fuqishëm i ndarjes politike të Evropës. Për dekada, ndarja gjermane dukej si një realitet i konsoliduar. Pastaj historia ndryshoi. Më 9 nëntor 1989, Muri i Berlinit ra. Më 3 tetor 1990, Gjermania u bashkua.[8]
Por ajo që ndodhi ndërmjet këtyre dy datave është ndoshta pjesa më e rëndësishme e gjithë historisë së ribashkimit. Gjermania nuk u bashkua vetëm sepse ra Muri. U krijua një rend i ri juridik dhe politik. Më 12 shtator 1990, dy shtetet gjermane dhe katër fuqitë fituese të Luftës së Dytë Botërore — Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Sovjetik, Britania e Madhe dhe Franca — nënshkruan në Moskë Traktatin për Rregullimin Përfundimtar në lidhje me Gjermaninë, të njohur si Traktati “2+4”.[9] Traktati rregulloi çështjet e jashtme të bashkimit gjerman, përfshirë kufijtë, sovranitetin dhe statusin ndërkombëtar të Gjermanisë së bashkuar. Ai përcaktoi gjithashtu përfundimin e të drejtave dhe përgjegjësive të katër fuqive lidhur me Gjermaninë dhe Berlinin.[10]
Ndërkohë, bashkimi i brendshëm u realizua përmes Traktatit të Bashkimit ndërmjet dy Gjermanive. Pra, ribashkimi gjerman nuk ishte thjesht rrëzimi i një muri. Ishte zëvendësimi i një rendi të vjetër me një rend të ri.
Dhe këtu qëndron mësimi më i rëndësishëm për shqiptarët. Jo thjesht se një komb i ndarë mund të bashkohet, por se një realitet politik dhe juridik i krijuar nga historia mund të ndryshojë kur krijohen rrethana të reja dhe kur palët arrijnë një marrëveshje të re politike dhe juridike. Kjo është shumë më e rëndësishme se vetë simbolika e Murit. Sepse Gjermania nuk e zgjidhi çështjen e saj duke pretenduar se historia nuk kishte ndodhur. Ajo e zgjidhi duke krijuar një marrëveshje të re mbi një realitet të ri.
Këtu Berlini i vitit 1990 takohet me Berlinin e vitit 1878. Në vitin 1878, shqiptarët ishin një popull pa shtet. Në vitin 1913, Shqipëria ekzistonte si shtet, por kufijtë e saj ishin pjesë e një procesi të përcaktuar ndërkombëtarisht. Në vitin 1919, shqiptarët u kthyen përsëri në tryezën e fuqive për të kundërshtuar dhe rishtruar çështjen e tyre. Në vitin 1990, gjermanët treguan se një rend i ndarjes, i konsoliduar për dekada, mund të zëvendësohej me një rend të ri.
Prandaj, kur flasim për çështjen shqiptare sot, pyetja nuk duhet të kufizohet vetëm te shprehja “Si mund të bashkohemi?”. Pyetja duhet të jetë më e thellë: Si u krijua rendi territorial në të cilin jetojnë shqiptarët sot? Cilat traktate e krijuan? Cilat konferenca e përcaktuan? Cilat vendime e konsoliduan? Cilat prej tyre vazhdojnë të kenë pasoja? Dhe, mbi të gjitha, a mund të ekzistojë në të ardhmen një proces i ri politik dhe juridik që do ta rishikonte këtë rend?
Kjo nuk është një pyetje romantike. Është një pyetje historike, juridike dhe politike. Prandaj, një debat serioz shqiptar nuk duhet të fillojë me një slogan për ndryshimin e kufijve. Duhet të fillojë me dokumentet. Duhet të studiohen Berlini, Londra dhe Parisi. Duhet të studiohen aktet që erdhën më pas. Duhet të studiohet se si ndryshuan vetë konceptet e sovranitetit, vetëvendosjes, shtetësisë dhe rendit ndërkombëtar.
Sepse nuk është e njëjta gjë të thuash “shfuqizojmë një traktat të vitit 1878” dhe të thuash se pasojat politike e territoriale të një rendi historik mund të rishikohen ose zëvendësohen përmes një procesi të ri ndërkombëtar. E para është një formulë e thjeshtuar. E dyta është një tezë që mund të studiohet. Dhe pikërisht kjo është ajo që na mëson përvoja gjermane: ribashkimi nuk erdhi nga fshirja e historisë. Erdhi nga ndryshimi i rendit.
Kjo e bën çështjen shqiptare të shekullit XXI shumë më të ndërlikuar, por edhe shumë më interesante se një debat i zakonshëm mbi “bashkimin” ose “mosbashkimin”. Sot shqiptarët kanë diçka që nuk e kishin në Berlinin e vitit 1878: kanë shtete, institucione, diplomaci dhe një përvojë historike të konsoliduar. Ekziston Republika e Shqipërisë. Ekziston Republika e Kosovës. Shqiptarë jetojnë në Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe Serbi. Kjo është trashëgimia e një historie të gjatë kufijsh, luftërash, traktatesh dhe vendimesh ndërkombëtare.
Por kjo histori nuk duhet të përdoret vetëm për të prodhuar kujtesë. Duhet të përdoret edhe për të prodhuar dije. Sepse, nëse një ditë Evropa hyn përsëri në një periudhë ndryshimesh të mëdha politike, shqiptarët duhet të jenë në gjendje të flasin jo vetëm me emocionin e historisë, por me dokumentet e saj. Duhet të dinë saktësisht se çfarë u vendos në Berlin, çfarë u vendos në Londër, çfarë u kërkua në Paris, çfarë u ndryshua më pas dhe çfarë statusi kanë sot ato vendime.
Kjo është mënyra se si një çështje kombëtare kalon nga kujtesa në politikë. Jo duke e harruar historinë, por duke e studiuar deri në fund. Jo duke kërkuar që historia të kthehet pas, por duke kuptuar se si janë krijuar rendet historike dhe si, në rrethana të reja, mund të ndërtohen rende të reja.
Pikërisht këtu Berlini i vitit 1990 është më shumë se një histori gjermane. Është një mësim evropian. Ai tregon se një ndarje që dukej e përhershme mund të marrë fund. Tregon se një realitet politik mund të ndryshojë. Tregon se ndryshimi i madh kërkon jo vetëm vullnetin e një populli, por edhe një proces politik, juridik dhe ndërkombëtar që e bën atë ndryshim të qëndrueshëm.[11]
Për shqiptarët, kjo nuk do të thotë se historia gjermane mund të kopjohet. Historia nuk kopjohet, por mund të studiohet. Dhe mësimi i saj mund të përdoret. Berlini i vitit 1878 na kujton çfarë ndodh kur të tjerët vendosin për fatin e një populli që nuk ka shtetin e vet. Londra e vitit 1913 na kujton se edhe pas krijimit të shtetit, rendi territorial mund të përcaktohet në një tryezë ku pesha e shqiptarëve nuk është vendimtare. Parisi i vitit 1919 na tregon se një çështje kombëtare mund të rikthehet përsëri në tryezën ndërkombëtare dhe të kërkojë rishqyrtim. Dhe Berlini i vitit 1990 na tregon se një rend i vjetër nuk është domosdoshmërisht rendi i fundit.
Prandaj, pyetja shqiptare e shekullit XXI nuk duhet të jetë vetëm “Si ta kthejmë historinë pas?”. As vetëm “Si t’i bashkojmë shqiptarët?”. Pyetja duhet të jetë: Si ta kuptojmë, ta dokumentojmë dhe, nëse historia e ardhshme e Evropës e hap një mundësi të tillë, ta rishikojmë rendin që u krijua dikur pa pjesëmarrjen e plotë të shqiptarëve?
Kjo është një pyetje shumë më e madhe se një slogan. Është pyetja e një populli që nuk dëshiron të mbetet përgjithmonë peng i hartave të së kaluarës. Berlini i parë na tregon se çfarë ndodh kur të tjerët vendosin për ty. Berlini i dytë na tregon se edhe ndarjet e konsoliduara mund të kapërcehen. Mes këtyre dy Berlinave qëndron më shumë se një shekull histori shqiptare. Dhe mes tyre qëndron edhe detyra e shekullit XXI: të mos jemi më vetëm objekt i historisë, por subjekt i saj. Të mos presim që të tjerët të hapin tryezën për ne, por të jemi të përgatitur kur ajo tryezë të hapet. Sepse historia mund të na ketë lënë jashtë tryezave të Berlinit, Londrës dhe Parisit. Por e ardhmja nuk është shkruar ende.
Fusnotat,
[1] U.S. Department of State, Office of the Historian, Treaty of Berlin, 13 July 1878, në dokumentacionin diplomatik të vitit 1878. Teksti i traktatit dokumenton rishikimin e dispozitave të Traktatit të Shën Stefanit dhe përcaktimet e reja mbi Bullgarinë, Malin e Zi, Serbinë, Rumaninë dhe territoret evropiane të Perandorisë Osmane.
[2] Po aty, veçanërisht dispozitat mbi zgjerimet territoriale të Malit të Zi dhe Serbisë. Për mënyrën se si përfaqësuesit shqiptarë i paraqitën më vonë pasojat e këtyre vendimeve, shih deklaratën e Turhan Pashës në Konferencën e Paqes në Paris, 22 shkurt 1919.
[3] Raymond Zickel dhe Walter R. Iwaskiw (red.), Albania: A Country Study, Federal Research Division, Library of Congress, pjesa mbi zhvillimet e vitit 1878 dhe themelimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
[4] Po aty, pjesët mbi programin fillestar të Lidhjes së Prizrenit dhe zhvillimin e mëvonshëm të karakterit të saj kombëtar e autonomist.
[5] Treaty of Peace Between Turkey and the Balkan States, London, 30 May 1913, si dhe dokumentacioni diplomatik mbi vendimet e Konferencës së Ambasadorëve në Londër dhe delimitimin e kufijve të Shqipërisë.
[6] Albanian Claims — Statement by Touran Pasha, Paris, 22 February 1919, në Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, Vol. IV, U.S. Department of State, Office of the Historian.
[7] Po aty. Deklarata e delegacionit shqiptar i referohet në mënyrë të drejtpërdrejtë pasojave të vendimeve të Kongresit të Berlinit dhe zhvillimeve të mëvonshme territoriale.
[8] Bundesregierung der Bundesrepublik Deutschland, dokumentacioni zyrtar mbi procesin e ribashkimit gjerman, përfshirë rënien e Murit të Berlinit më 9 nëntor 1989 dhe hyrjen në fuqi të bashkimit shtetëror më 3 tetor 1990.
[9] Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany, Moscow, 12 September 1990, Federal Foreign Office of Germany (Auswärtiges Amt). Traktati u nënshkrua nga Republika Federale e Gjermanisë, Republika Demokratike Gjermane, Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Sovjetik, Mbretëria e Bashkuar dhe Franca.
[10] Po aty, veçanërisht nenet 1–7, mbi kufijtë e Gjermanisë së bashkuar, heqjen dorë nga pretendimet territoriale, sovranitetin e plotë të Gjermanisë dhe përfundimin e të drejtave dhe përgjegjësive të katër fuqive lidhur me Gjermaninë dhe Berlinin. Traktati hyri në fuqi më 15 mars 1991.
[11] Bundesregierung der Bundesrepublik Deutschland, dokumentacioni zyrtar mbi negociatat “2+4” dhe procesin e bashkimit gjerman; shih gjithashtu dokumentacionin e Auswärtiges Amt mbi Traktatin e 12 shtatorit 1990.
Vendi i Lekës,04.10.2026
