Nga Gjon Marku
Dikur, në Shqipërinë e Partisë së Punës, mjaftonte të thoshe se buka ishte e keqe dhe mund të përfundoje në listën e armiqve të popullit. Po të guxoje të pyesje pse fëmijët e udhëheqësve jetonin më mirë se fëmijët e tu, zbulonte shpejt se pyetja ishte më e rrezikshme se përgjigjja. Nëse thoshe se në kohën e Zogut kishte më shumë grurë, dikush kujdesej të të shpjegonte se nuk po flisje për grurin, por po bëje propagandë kundër Partisë. E nëse nuk duartrokisje me entuziazmin e duhur, edhe duart e tua mund të të tradhtonin para syve të Partisw.
Ishte një kohë kur fjala të kushtonte lirinë, mendimi të kthente në të dyshuar dhe një denoncim të ndryshonte fatin. Armiku i popullit nuk kishte nevojë të mbante armë. I mjaftonte të mbante një mendim të palejuar.
Sot, për fat të mirë, jetojmë në një kohë tjetër. Kemi Kushtetutë, institucione, pluralizëm, zgjedhje dhe të drejtën për të folur. Të paktën kështu na thonë. Por historia, kjo plakë shakaxhie, paska vendosur të na bëjë një provë tjetër humori: dikur pushteti trembej nga fjala, ndërsa sot duket sikur ka filluar të trembet edhe nga veza.
Po, nga veza! Ajo vezë e vogël dhe e pafajshme, me lëvozhgë të hollë, që dikur rrinte e qetë në kotec, tani rrezikon të marrë një status të ri politik. Nuk është më thjesht ushqim. Është bërë simbol, mjet proteste, kërcënim për qetësinë e pushtetit dhe, kush e di, ndoshta kandidatja e radhës për armike të klasës.
Çfarë përparimi i jashtëzakonshëm! Dikur duhej të kishe biografi të keqe, të kishe folur kundër Partisë, të kishe një të afërm të arratisur ose të mos kishe kënduar mjaftueshëm fort këngët e revolucionit. Sot mjafton që një vezë të shndërrohet në simbol të zemërimit qytetar, dhe lëvozhga e saj peshon më shumë se një dosje me ankesa të pazgjidhura.
Mos vallë kemi hyrë në një epokë të re të zhvillimit politik, ku veza nuk matet më me gramë, por me shkallën e frikës që shkakton?
Dikur, një qytetar thoshte: “Buka është e keqe.” Përgjigjja e pushtetit nuk ishte: “Do të përpiqemi ta përmirësojmë bukën.” Ishte: “Pse e thua këtë? Kush të ka nxitur? Çfarë qëndrimi ke ndaj Partisë?”
Pra, buka mund të ishte e keqe, por fajtor ishte ai që e vuri re.
Një tjetër pyeste: “Pse fëmijët e udhëheqësve jetojnë më mirë se tanët?” Kjo nuk quhej pyetje për drejtësinë shoqërore, por dyshim ndaj barazisë së shpallur. Dhe meqë barazia ishte e përsosur në parullë, faji duhej të ishte te njeriu që e shihte pabarazinë në jetë.
Një i tretë thoshte: “Kjo punë nuk bëhet kështu.” Mjaftonte që dikush të dyshonte se pas kritikës fshihej sabotimi.
Në atë kohë, pushteti nuk e kishte gjithmonë problem gabimin. Problem ishte njeriu që e vinte në dukje.
Sot, natyrisht, nuk jemi më në atë sistem. Nuk kemi të njëjtin mekanizëm zyrtar persekutimi politik dhe nuk duhet t’i ngatërrojmë gjërat. Por satira ka të drejtë të pyesë: a e ka humbur pushteti i sotëm tundimin e vjetër për ta parë kritikën si armiqësi?
Sepse kur një qytetar ankohet për çmimet, korrupsionin, padrejtësitë, shërbimet publike apo privilegjet e pushtetarëve, ai nuk po shpik një armik. Po ushtron një të drejtë. Dhe kur një vezë shfaqet në protestë si shenjë zemërimi, pyetja nuk duhet të jetë vetëm çfarë simbolizon veza, por edhe çfarë e ka sjellë qytetarin deri aty.
Ndoshta veza nuk është problemi. Ndoshta problemi është ajo që fshihet pas saj.
Të nderuar ministra, të nderuar pushtetarë, qetësohuni! Veza nuk ka program qeverisës, nuk ka grup parlamentar, nuk ka tendera dhe as kompani konsulence. Nuk ka asnjë lidhje me ndonjë investitor strategjik. Nuk kërkon koncesion, nuk ndërton kulla dhe nuk ka kushërinj që presin të punësohen në administratë.
Veza është një produkt i thjeshtë. Vjen nga pula, jo nga ndonjë marrëveshje e fshehtë në zyrat e pushtetit. Nuk ka nevojë për konferencë shtypi, nuk kërkon leje ndërtimi dhe nuk ka asnjë ambicie për t’u bërë ministre.
E megjithatë, kur bëhet simbol proteste, duket sikur ka fituar një fuqi të jashtëzakonshme.
Sa paradoksale! Një vezë mund të mos e ndryshojë qeverinë, por frika prej saj mund të zbulojë më shumë për marrëdhënien e pushtetit me qytetarin sesa dhjetë fjalime të bukura mbi demokracinë.
Imagjinoni sikur në mbledhjen e ardhshme të qeverisë të futet në rendin e ditës edhe çështja e vezëve. Ministri i Brendshëm raporton për gjendjen e tyre, ministri i Drejtësisë shqyrton statusin juridik të lëvozhgës, ndërsa një komision i posaçëm heton nëse veza është hedhur nga e djathta apo nga e majta.
Kryeministri kërkon informacion: A ishte vezë vendi apo e importuar? A kishte leje për të fluturuar? A ishte e freskët? Kush e financoi? Dhe, mbi të gjitha, a bënte pjesë në ndonjë organizatë të strukturuar?
Në fund, pas një mbledhjeje maratonë, dalin komunikata zyrtare: “Qeveria garanton se situata e vezëve është nën kontroll.”
Ndërkohë çmimi i vezëve vazhdon të rritet, qytetari vazhdon të paguajë dhe hallet e tij vazhdojnë të presin radhën.
Kjo është satira. Por përtej humorit, pyetja mbetet serioze: pse një shenjë proteste bëhet lajm i madh, ndërsa shkaqet që prodhojnë zemërimin qytetar mbeten në hije?
Pa u tallur me plagët. Në diktaturë, armik i popullit mund të ishte njeriu që kishte folur kundër Partisë, një familje me prejardhje të padëshiruar, një besimtar që nuk pranonte të hiqte dorë nga feja, apo një qytetar që kishte guxuar të mendonte ndryshe. Pasojat ishin burgimi, internimi, humbja e të drejtave dhe përndjekja e familjes.
Prandaj kjo histori nuk duhet trajtuar si shaka. Ajo ka plagë që nuk mbyllen me një të qeshur.
Por pikërisht kujtesa e saj na jep të drejtën të bëjmë pyetje për të tashmen. A është pushteti i sotëm aq i sigurt në drejtësinë e vet, sa të mos e ngatërrojë kritikën me armiqësinë? A e kupton se protestuesi nuk është domosdoshmërisht armik, se gazetari kritik nuk është tradhtar dhe se qytetari që kërkon llogari nuk po përgatit grusht shteti?
Në demokraci, pushtetari nuk zgjidhet për të mos u kritikuar. Zgjidhet për të qeverisur dhe për të dhënë llogari. Nuk i jepet posti që të jetojë i mbrojtur nga pakënaqësia e qytetarëve, por që t’i përballojë ato dhe t’u japë përgjigje problemeve të tyre.
Dhe nëse dikush shkel ligjin, ligji duhet të veprojë. Por jo sipas humorit të ministrit, jo sipas ndjeshmërisë së kryeministrit dhe as sipas madhësisë së vezës. Duhet të veprojë me prova, me procedura të drejta dhe me të njëjtin standard për qytetarin e zakonshëm dhe për pushtetarin.
Sepse një shtet që e merr seriozisht një vezë, por jo me të njëjtën seriozitet një ankesë për korrupsionin, ka një problem që nuk zgjidhet me kontrollin e kotecit.
Dhe një qeveri që shqetësohet më shumë për imazhin e saj sesa për arsyet e zemërimit të qytetarëve, rrezikon të mbetet peng i vetë imazhit që përpiqet të mbrojë.
Pula shqiptare, ndërkohë, vazhdon punën e saj. Nuk merr pjesë në debate televizive, nuk komenton sondazhe dhe nuk kërkon takim me kryeministrin. Bën vezën dhe kaq.
Ndoshta një ditë edhe asaj do t’i kërkohet të japë shpjegime për prodhimin e tepërt të pakënaqësisë kombëtare. Do ta thërrasin në komision parlamentar dhe do ta pyesin përse vezët e saj janë shndërruar në simbol proteste.
Pula, po të kishte gojë, ndoshta do të përgjigjej:
“Unë vezën e bëj. Ju bëni politikën. Mos ma hidhni mua fajin për atë që zien në vend!”
Dhe do të kishte të drejtë.
Sepse as veza nuk e shpiku korrupsionin, as lëvozhga nuk i rriti çmimet, as pula nuk i shpërndau privilegjet. Këto janë punë njerëzish, institucionesh dhe pushtetesh. Për to duhet të përgjigjen ata që kanë kompetencën, jo të kërkojnë një armik të ri për t’i shmangur.
Dikur, për ta shpallur një njeri armik të popullit, mjaftonte një fjalë e gabuar. Sot, në një shoqëri që pretendon të jetë demokratike, asnjë qytetar nuk duhet të shpallet armik për shkak të mendimit, kritikës apo pjesëmarrjes në protestë. Çdo shkelje e ligjit duhet të provohet dhe të trajtohet sipas ligjit, pa standarde të dyfishta.
Por ironia jonë letrare nuk do të ishte e plotë pa një urim për pushtetarët:
Ju urojmë të mos ju trembë asnjë vezë! Të mos ju shqetësojë asnjë protestë! Të mos ju prishë gjumin asnjë kritikë!
Dhe mbi të gjitha, ju urojmë të mos harroni se qytetari nuk është armiku juaj. Ai është njeriu që ju ka besuar një mandat dhe që ka të drejtë t’ju kërkojë llogari.
Mos harroni se pushteti kalon, postet ndryshojnë, makinat zyrtare ndërrohen dhe zyrat mbeten bosh. Ajo që mbetet është mënyra se si keni qeverisur dhe çfarë keni lënë pas.
Prandaj, herën tjetër që të shihni një vezë në protestë, mos e trajtoni si rrezik për shtetin. Shiheni si një mundësi për të kuptuar pse qytetari ka dalë në rrugë.
Sepse, në fund të fundit, një vezë thyhet me një goditje. Besimi i qytetarëve thyhet edhe më lehtë, por rindërtohet shumë më vështirë.
Dhe nëse dikur Shqipëria kishte frikë nga armiku i popullit, le të mos arrijmë në pikën që pushteti të ketë frikë nga veza e popullit.
Se atëherë do të kemi bërë një revolucion të madh historik: kemi kaluar nga lufta e klasave te lufta e lëvozhgave!
Dhe mjerë pula, nëse nesër i kërkojnë edhe asaj certifikatën e mosarmiqësisë!
Apo mos vallë veza e radhës do të shpallet armike e shtetit, ndërsa ata që duhet t’u përgjigjen qytetarëve do të vazhdojnë të na shesin vezë për demokraci?
