Origjina e yjeve enigmatikë blu endacakë, të quajtur kështu sepse janë më të ndritshëm dhe për këtë arsye me sa duket më të rinj se fqinjët e tyre, është zbuluar pas më shumë se 70 vjetësh.
Studimi i mostrës më të madhe dhe më të plotë të mbledhur ndonjëherë, me më shumë se 3,400 ekzemplarë, tregon se ato në fakt janë produkt natyror i evolucionit të sistemeve binare që arrijnë të jetojnë mjaftueshëm gjatë.
Rezultati është botuar në revistën Nature Communications nga ekipi kërkimor i udhëhequr nga Universiteti i Bolonjës dhe Instituti Kombëtar për Astrofizikë.
Yjet blu të mbetur pas yjeve, u zbuluan në vitin 1953. Që atëherë, një debat i nxehtë ka shpërthyer mbi origjinën e tyre, i nxitur nga dy hipoteza konkurruese: nga njëra anë, ideja se yjet blu të mbetur pas yjeve mund të lindin nga përplasjet direkte midis dy ose më shumë yjeve, dhe nga ana tjetër, mundësia që ato të ishin rezultat i evolucionit të sistemeve binare yjore.
Për të zgjidhur enigmën, studiuesit shfrytëzuan të dhënat nga një fushatë masive vëzhgimi e kryer me Teleskopin Hapësinor Hubble, i cili u lejoi atyre të analizonin 48 grumbuj yjorë në Rrugën e Qumështit në dritën ultravjollcë. Falë këtyre vëzhgimeve, ishte e mundur të përpilohej mostra më e madhe dhe më e plotë e yjeve blu, të mbetur pas yjeve të mbledhur ndonjëherë: më shumë se 3,400 yje.
“Analiza jonë tregon se yjet blu të mbetur prapa, janë produkt natyror i evolucionit të sistemeve binare që arrijnë të jetojnë mjaftueshëm gjatë”, thotë Francesco Ferraro, profesor i plotë në Departamentin e Fizikës dhe Astronomisë Augusto Righi në Universitetin e Bolonjës, profesor i asociuar në INAF dhe autori i parë i studimit. “Pamja që rezulton është e qartë: mjedisi vendos se cilët yje mund të mbijetojnë dhe të evoluojnë, dhe yjet blu të mbetur prapa, janë dëshmitarë të këtyre proceseve.”
Ndryshe nga sa mund të pritet, në fakt, studiuesit vunë re se numri i yjeve blu të mbetur prapa nuk rritet me rritjen e dendësisë yjore, por përkundrazi, zvogëlohet. Aq shumë sa në mjedise më pak të mbushura me njerëz, ku përplasjet yjore janë më të rralla, yjet blu të mbetur prapa janë më të shumtë. Edhe më domethënës është fakti se e njëjta tendencë vërehet për sistemet binare : në grumbuj shumë të dendur, yjet binare kanë tendencë të shkatërrohen nga bashkëveprimet gravitacionale, ndërsa në ato më të qeta ato mbijetojnë dhe mund të evoluojnë për t’u bërë yje blu të mbetur prapa.
