Nga Gjon Marku
Rilindja evropiane e shekujve XV–XVI nuk u zhvillua vetëm në qendrat e mëdha italiane, por u përhap edhe në brigjet lindore të Adriatikut, veçanërisht në Dalmacinë veneciane. Një nga figurat më përfaqësuese të kësaj periudhe është Andrea Alesi, arkitekt, skulptor dhe mjeshtër ndërtimi, i cili me veprimtarinë e tij kontribuoi ndjeshëm në formësimin e artit të Rilindjes dalmate, duke ruajtur njëkohësisht lidhjen me origjinën e tij nga Durrësi.¹
Rilindja në Dalmacinë veneciane përfaqëson një kapitull të veçantë të historisë së artit adriatik, ku ndërthuren ndikimet italiane me traditat lokale. Në këtë kontekst, Andrea Alesi zë një vend qendror si një nga krijuesit më të rëndësishëm të shekullit XV, veprimtaria e të cilit shtrihet në disa nga qendrat kryesore urbane të rajonit.
Andrea Alesi lindi rreth viteve 1504–1505 në Durrës, qytet që në atë kohë ishte pjesë e Republikës së Venedikut.² Në mbishkrime dhe dokumente të kohës ai shpesh nënshkruhej si Dyrrachinus ose “Durrësak”, duke theksuar prejardhjen e tij.³ Ky element është me rëndësi për të kuptuar jo vetëm identitetin personal të artistit, por edhe lëvizshmërinë e mjeshtrave adriatikë në shekullin XV.
Që në moshë të re u vendos në Dalmaci, ku u formua artistikisht në një mjedis të hapur ndaj ndikimeve të Rilindjes italiane.
Qendra kryesore e jetës dhe veprimtarisë së Alesit ishte Split, ku ai jetoi pjesën më të madhe të jetës dhe ku edhe vdiq (1505). Në dokumente arkivore ai përmendet si arkitekt i qytetit dhe qytetar i respektuar.⁴
Në Split ai hapi një punishte të madhe me nxënës dhe ndihmës, e cila shërbeu si qendër e rëndësishme e prodhimit artistik në Dalmaci.
Veprimtaria e tij u shtri në disa qytete të rëndësishme dalmate: Trogir, Zadar, Šibenik, Rab, si dhe në Itali, përfshirë Ancona.⁵
Kjo shtrirje gjeografike dëshmon për reputacionin e tij dhe për integrimin e plotë në rrjetet profesionale të Adriatikut.
Ndër krijimet kryesore të Andrea Alesit përmenden
· Pagëzimorja e Katedrales së Trogirit, e konsideruar kryevepra e tij dhe një nga monumentet më të rëndësishme të Rilindjes dalmate.⁶
Kapela e Shën Katerinës për dominikanët në Split (rreth vitit 1448), nga e cila sot ruhen fragmente skulpturore.⁷
Relievet e Shën Jeronimit në kodrën Marjan, punime karakteristike të stilit të tij të pjekur.⁸
Punime në Katedralen e Šibenikut dhe në Loggia dei Mercanti në Ankona.⁹
Në këto vepra vërehet një sintezë e qartë midis traditës skulpturore lokale dhe parimeve formale të Rilindjes italiane.
Ai bashkëpunoi me mjeshtra të shquar të kohës, si Juraj Dalmatinac dhe Niccolò Fiorentino, çka dëshmon nivelin e lartë profesional dhe integrimin e tij në rrethet elitare artistike të Adriatikut.¹⁰
Këto bashkëpunime e vendosin Alesin në qendër të zhvillimeve artistike të Adriatikut dhe dëshmojnë nivelin e tij të lartë profesional.
Andrea Alesi në Split
Në Split ruhen disa dëshmi të drejtpërdrejta të veprimtarisë së tij:
Kisha e Shpirtit të Shenjtë (Sv. Duh), ku ndodhet pllaka e varrit të tij dhe mbishkrimi ku ai e quan veten “qytetar i Splitit”.¹¹
Fragmente të Kapelës së Shën Katerinës në ish-kompleksin dominikan.
Relievet e Shën Jeronimit në Marjan, ndër gjurmët më të dukshme të stilit të tij.
Portale dhe elemente dekorative në pallate private të aristokracisë lokale.¹²
Studiuesit e konsiderojnë Andrea Alesin pjesë të epokës së artë të arkitekturës dhe skulpturës dalmate të shekullit XV. Veprat e tij përfaqësojnë një sintezë të harmonishme midis traditës lokale dhe ndikimeve të Rilindjes italiane.¹³
Fakti që ai theksonte vazhdimisht origjinën e tij nga Durrësi e bën Alesin një figurë të rëndësishme edhe për historinë e artit shqiptar.
Historiografia moderne e konsideron Andrea Alesin një nga figurat kyçe të epokës së artë të arkitekturës dhe skulpturës dalmate. Veprat e tij ruhen ende si monumente të rëndësishme të trashëgimisë kulturore dhe përfaqësojnë një dëshmi të rolit aktiv të mjeshtrave me origjinë nga hapësirat shqiptare në historinë e artit evropian.
Andrea Alesi mbetet një nga figurat kyçe të Rilindjes në Kroaci dhe Dalmaci, një figurë ndërmjetëse mes Durrësit dhe Splitit, mes Lindjes dhe Perëndimit të Adriatikut. Origjina e tij nga Durrësi dhe veprimtaria e gjerë në Split dhe qytete të tjera dalmate dëshmojnë për rolin e rëndësishëm të mjeshtrave me prejardhje shqiptare në formësimin e kulturës artistike adriatike dhe evropiane.
Literatura
1. I. Fisković, Renesansna umjetnost u Dalmaciji, Zagreb, 1996, f. 112–115.
2. O. Schmitt, Venetian Albania, Wien, 2001, f. 87.
3. K. Prijatelj, “Andrea Alessi – Dyrrachinus”, Radovi Instituta za povijest umjetnosti, nr. 12, Zagreb, 1988, f. 45–47.
4. Arkivi i Splitit, Acta communis Spalati, shek. XV.
5. I. Petricioli, Umjetnička baština Dalmacije, Zadar, 1983, f. 201–205.
6. K. Prijatelj, po aty, f. 60–72.
7. I. Fisković, po aty, f. 118.
8. M. Prelog, Marjan i njegova baština, Split, 1999, f. 54–56.
9. A. Belluzzi, Scultura rinascimentale sull’Adriatico, Venezia, 2004, f. 133.
10. I. Fisković, po aty, f. 120–122.
11. Arkivi i Kishës Sv. Duh, Split.
12. K. Prijatelj, po aty, f. 80–85.
13. I. Petricioli, po aty, f. 210.
