Nga Luan Rama
Endem kuturu e krej i përhumbur rrugëve të qytetit. Edhe pse këtu kam shumë miq e të njohur, sot nuk kam asfare dëshirë të takoj njeri. Më ngjan se kështu si unë, kuturu ecin edhe plot të tjerë. Shumica pavetëdijshëm. Rendin rremujshëm e zhurmojnë zhurmshëm mes zhurmës së rrugëve e shesheve të qytetit.
Edhe pse rrekem të reshtem, nuk ia dal dot. Peizazhi konfuz e gjysmëgrotesk nuk grish. Minaretë e xhamive dhe këmbanaret e kishave qëndrojnë kryelartë në indiferencën e tyre mospërfillëse. Ndërsa njerëzit, shkojnë e vijnë si personazhet në skenën e një teatri absurd.
Këtë qytet e dua. Pa të, nuk do të isha bërë kurrë ky që jam. Ndjej mirënjohje, kam nderim. Edhe detyrim të madh. Ndaj vi shpesh. Në rrugët e tij gjej gjithmonë diçka nga vetja ime mbetur diku; në ndonjë kthinë a rrugicë, në ndonjë shesh, pas ndonjë porte apo mbi parvazin e ndonjë dritareje.
Edhe pse ka kaluar shumë kohë, kujtimet kanë mbetur e unë e pëlqej të eci gjurmëve të tyre.
*****
Në një rrugicë fare pranë qendrës së qytetit, mbi një pllakë të vendosur në murin e një shtëpie, shkruhet se aty ka banuar Migjeni.
Shtëpia muze që pat qenë dikur nuk ështe më. Të paktën ka mbetur kjo pllakë. Edhe emri i tij. Shumë pak për një uragan. Gjithësesi, është një shenjë, është një gjurmë.
Madhështia dhe lavdia e emrit të poetit është e një përmase tjetër; të epërme, hyjnore. Pllaka me emrin, muri, muzeu që nuk është më, janë prova e mosmirënjohjes. Dhe e harresës tonë!
Frederik Rreshpja është prova tjetër. Mosmirënjohje dhe harresë edhe për të!
Migjeni dhe Rreshpja, dy zemra që rrahin në kraharorin e qytetit. Dy zëra të dhimbjes e të dashurisë që e kthyen trishtimin në dritë dhe fjalën në shpirt.
Rreshpja u lind pak pasi kishte ikur Migjeni. Për të qenë “Migjeni” pas Migjenit.
U lind në këtë qytet. Në këtë qytet u rrit. U bë poet.
Në këtë qytet e burgosën.
Në këtë qytet dëgjova për të për të parën herë. Këtu ia mësova emrin. Edhe pse ia kishin ndaluar. Ndaluar dhe dënuar. Po a dënohet emri?! Si ndalohet emri?!
Me harresë!
Në këtë qytet ia lexova edhe poezitë. Poezitë e ndaluara. Poezitë e harruara.
Të dënuara!
Edhe ato me harresë!
Njësoj si Fishtës.
Njësoj edhe si Visar Zhitit.
Visari pat qenë student në të njejtin universitet ku un qeshë pas tij. Në qytetin e artistëve. Dhe të poetëve.
“- Pata fatin të bëheshim miq”,- thotë Visari.
Poetë dhe miq. Poetë të burgosur.
Burgu i ndau. Frederiku u burgos më parë.
“- Kur mua më çuan në Spaç, ai u lirua. Kështu që s’u ripamë dot në burg.Dikur më dukej si i pakallur ende në burg dhe jashtë tij si i padalë ende nga burgu, shkruan Visari për Frederikun. Poeti për poetin.
Ka njëzet vjet i ikur në qiell dhe i la poshtë të gjitha.
Visari u kujtua për të. I vetmi. Dhimbja nuk të le të harrosh. Edhe dashuria nuk të le të harrosh. Visari i ka të dyja; edhe dhimbjen, edhe dashurinë.
Ne të tjerët e harruam!
Njëzet vjet ikur.
Visari na e solli. Jo si hije të së shkuarës. Por si dritë që nuk shuhet. Për të na thënë se poetët nuk ikin. Ata treten në ajër, në qiell, në mallin tonë. Dhe jetojnë sa herë që një zemër preket e dridhet nga një varg.
Mbase e kam gabim, por unë e kam bindje se në këtë qytet bashkë me Migjenin, iku edhe poezia. Erdhi prapë me ardhjen e Frederik Rreshpjes. Si amanet. Edhe si trashëgimi.
Migjeni përdor rrugët, qytetin, shtëpitë dhe njerëzit për të treguar realitetin social. Rreshpja përdor rrugët dhe qytetin si peizazh shpirtëror, ku qyteti bëhet skenë e bisedës imagjinare dhe reflektimit mbi harresën, dhimbjen dhe dashurinë.
“Kafshatë që s’kapërdihet asht, o vëlla, mjerimi…”
Kështu shkruan Migjeni.
Dhimbja këtu është shoqërore, kolektive, ulëritëse.
Është britmë kundër varfërisë dhe padrejtësisë. Poeti bëhet zë i një populli të tërë.
Ndërsa Frederik Rreshpja shkruan:
“Rri në shi. Kjo është e vetmja gjë që dua…”
Këtu dhimbja është intime, e heshtur. Nuk është revoltë, por përthithje e trishtimit. Poeti nuk bërtet. Rrëfen.
Migjeni akuzon botën. Rreshpja e përjeton botën brenda vetes.
“Pak dritë! Pak dritë! Pak dritë!”
Qyteti është terr, mjerim, padrejtësi. Migjeni kërkon ndryshim.
“Që fëmijë e kam kuptuar se kisha lindur i mallkuar me art…”
Qyteti te Rreshpja nuk është vetëm hapësirë sociale, por hapësirë shpirtërore. Ai nuk kërkon, e pranon fatin poetik si barrë.
Nëse Migjeni ishte britmë kundër terrinës, Rreshpja nga brenda territ, mësoi të fliste me yjet.
Migjeni kërkonte “të lindet njeriu”. Rreshpja kërkonte të shpëtonte njeriun brenda vetes.
Si Migjeni, ashtu edhe Frederik Rreshpja e ndërtojnë universin poetik mbi dhimbjen.
Te Migjeni dhimbja është sociale, kolektive.
Te Rreshpja është ekzistenciale, personale.
Të dy janë poetë të vetmisë. Migjeni ishte i vetmuar në revoltën e tij, shpesh i keqkuptuar.
Rreshpja ishte i vetmuar në heshtjen e tij. Edhe ai shpesh i keqkuptuar. Por, edhe i ndaluar, i harruar.
Vetmia për të dy nuk është vetëm gjendje emocionale. është fat poetik.
Dënimi me harresë është i rëndë. Mbase më i rëndi.
Pse e harruam poetin?!
Ai nuk na harroi asnjëherë. As në ditën e vitit të njezet të ikje.
“Dil nga mbretëria e gurit!
Kam kaq kohë që trokas tek mermerët.”
Simbolika e kësaj thirrjeje dramatike është klithma kundër heshtjes, kundër vdekjes shpirtërore dhe ftohtësisë së botës.
Kumtet vijnë prej shpirtit:
“Në vend të borës binin zogj
në çdo dru.
Era si këmbë brente degët.
Qante mbi mua nëna…”
Zogjtë që bien na parathonë se liria po vdes. Poeti është dëshmitar i një katastrofe shpirtërore.
“Skllevër mosmirënjohës,
ju deri dje
Te këmbët e diktatorit jeni shtrirë,
Dhe më keni quajtur mua skandaloz
Për fjalën time të lirë…
Unë muret dhe prangat i pështyj,
unë kam lindur skandaloz dhe i lirë.”
Në këtë poezi, Rreshpja del nga lirizmi i heshtur dhe bëhet i drejtpërdrejtë si Migjeni.
Kjo është një poezi dinjiteti. Siç është në fakt e gjithë poezia e Frederik Rreshpjes, poezi dinjiteti.
*****
Qytetit i avitet nata. Natë e ftohtë dimri mbështjellë me shi. Endem në terr. Shoh emra rrugësh. Gjithfarë emrash. Emri i poetit nuk është! Në asnjë rrugë, në asnjë shkollë, në asnjë shesh. As në shtëpinë ku u lind nuk është ajo pllaka si në shtëpinë ku ka banuar Migjeni.
Emri i poetit është në askund.
Po përse askund?!
Qyteti nuk e do poetin?
“Erdha të rri me ty, qyteti im,
si një zog që kthehet në degën e vet.”
Poeti e do qytetin. E deshi gjithë jetën e vet. E do edhe tani prej përjetësisë.
“Në këtë qytet kam lënë një zemër
që rreh ende nën kalldrëme.”
Zemra e poetit është e madhe. Si emri i tij. Ani pse i harruar.
Jeta e tij qe udhëtim përmes harresës. Edhe përmes dhimbjes.
I sfidoi të dyja. I mundi.
Poetit nuk i duhen shtatoret, bustet, monumentet. As emri nëpër rrugë a sheshe nuk i duhet. Nuk ka nevojë për to. Monumenti i poetit është poezia.
Bustet, shtatoret a monumentet i duhen qytetit. Edhe emri në rrugë i duhet qytetit.
Qyteti ka nevojë për to.
Në këtë qytet kanë lindur e janë rritur artistë, shkrimtarë e poetë më shumë se në çdo qytet tjetër.
Por qyteti nuk ka një park a një lulishte për ta.
Do të quhej parku i artistëve. Ose lulishtja e poetëve. Kafeja e shkrimtarëve. Lëndina e piktorëve. Çfarë qyteti i bukur do të ishte. I magjishëm.
Emrat, bustet, shtatoret, monumentet e tyre do ta bënin qytetin më të bukur. Do ta bënin më shumë qytet.
Mëkati i harresës është tradhëtia jonë e heshtur.
Eshtë tradhtia që i bëjmë dashurisë, kujtesës dhe vetes, kur zgjedhim të lëmë në errësirë ata që na kanë dhënë dritë.
Frederik Rreshpja vazhdon të na bëjë dritë me shpirtin e tij që e bëri dhimbjen poezi dhe poezinë amshim.
