Nga Gjon Marku
Në viset e thella të Mirditës, një zonë e njohur për traditat e pasura etnomuzikore dhe për ruajtjen e formave të hershme të muzikës popullore shqiptare (1), aty ku mali flet me erën, ku drita zbret butë mbi kreshta dhe era sjell jehonën e kohëve të vjetra, e kujtesa ruhet në këngë, lindi më 10 shtator 1934 Ndue Shyti, një djalë që do t’i jepte zë shpirtit të një populli. Ai nuk ishte thjesht një muzikant; ai ishte një rrëfimtar i heshtur, që përmes telave të çiftelisë dhe frymës së fyellit do ta kthente jetën në melodi. Jeta e tij ishte si një rrëfim që do të udhëtonte përtej viteve, përtej kufijve, përtej vetë kohës.
Ndue Shyti nuk erdhi në botë si gjithë të tjerët; ai erdhi me një melodi të fshehur brenda vetes. Në Gjojan të Madh, ku gurët mbajnë kujtesë dhe këngët nuk harrohen, ai dëgjoi për herë të parë gjuhën e padukshme të shpirtit – muzikën. Dhe ajo gjuhë e zgjodhi atë. Fëmijëria e tij u rrit mes tingujve të natyrës dhe këngëve të moçme, ku çdo dasmë, çdo gëzim a dhimbje shoqërohej me muzikë. Aty, në atë truall të lashtë, ai mësoi se muzika nuk është vetëm art, por kujtesë, identitet dhe shpirt. Dhe pikërisht këtë shpirt ai do ta mbante gjallë për gjithë jetën.
Kur duart e tij prekën për herë të parë çiftelinë, dukej sikur instrumenti kishte pritur pikërisht atë. Tingujt që lindnin prej saj nuk ishin të zakonshëm; ata kishin një dridhje të brendshme, një mall të thellë dhe një forcë që depërtonte drejtpërdrejt në zemër. Nuk është rastësi që ai u quajt “Paganini i çiftelisë shqiptare”. Në lojën e tij kishte virtuozitet, por mbi të gjitha kishte shpirt.
E quajtën “Paganini i çiftelisë shqiptare” për teknikën e tij të avancuar dhe stilin e veçantë interpretues (2). Veprimtaria e tij shtrihet në disa dekada, gjatë të cilave ai kontribuoi si interpretues, krijues dhe drejtues artistik. Por emrat janë të vegjël për atë që nuk matet. Në lojën e tij kishte rrufe dhe qetësi, kishte mall dhe dritë, kishte një botë të tërë që fliste pa fjalë. Ai nuk luante vetëm; ai tregonte. Dhe kush e dëgjonte, e kuptonte pa pyetur.
Rrugët e tij u hapën si lumenj që kërkojnë detin. Nga malet e Mirditës, ai u ngjit në skena të mëdha, duke marrë me vete një copë qielli shqiptar. Në Dizhon të Francës, kur tingulli i tij u ngrit mbi një skenë të huaj dhe u shpërblye me “Gjerdanin e Artë”, nuk ishte vetëm një çmim personal; ishte një njohje për një kulturë të tërë që fliste përmes tij. Në ato çaste, tingulli i çiftelisë shqiptare u bë gjuhë universale. Ky është një nga vlerësimet ndërkombëtare më të rëndësishme për muzikën folklorike shqiptare në atë periudhë (3).
Por ndoshta kontributi më i thellë i Ndue Shytit nuk qëndron vetëm në duart e tij si interpretues, por edhe në shpirtin e tij si krijues dhe udhëheqës. Për më shumë se tridhjetë vjet, ai i dha jetë ansamblit “Puka”, duke mbledhur, përpunuar dhe rikthyer në skenë thesaret e folklorit. Këtu luajti një rol të rëndësishëm në përpunimin dhe skenizimin e materialit folklorik vendor, duke ruajtur njëkohësisht autenticitetin e tij (4). Në këtë kuadër, ai ndikoi në formimin e disa brezave të rinj artistësh dhe në institucionalizimin e folklorit në skenën shqiptare.
Në vitin 1958 ai u vlerësua me diplomë në Festivalin e Pukës, ndërsa në vitin 1966 u shpall laureat i Festivalit të Elbasanit, një ndër ngjarjet më të rëndësishme të folklorit shqiptar në gjysmën e dytë të shekullit XX (5).
Ai mori pjesë në një sërë festivalesh folklorike kombëtare, ku fitoi çmime të para për interpretim në fyell dhe në çifteli, duke u dalluar për nivelin e lartë artistik dhe origjinalitetin. Nuk e ndryshoi traditën për ta bërë moderne; ai e bëri të përjetshme duke e ruajtur të vërtetë. E mori nga goja e popullit dhe e ktheu në jehonë që nuk shuhet.
Krijimtaria e Ndue Shytit përfshin të paktën 14 melodi instrumentale popullore, si dhe një numër të konsiderueshëm kompozimesh për bilbil dhe orkestër, këngë, valle dhe lojëra popullore (6).
Ai është gjithashtu autor i disa pjesëve solistike për çifteli, sharki dhe bilbil, duke kontribuar në zgjerimin e repertorit të këtyre instrumenteve tradicionale. Veçanërisht i rëndësishëm është kontributi i tij si ndërtues i një lloji të veçantë bilbili, i cili u përhap dhe u përdor edhe jashtë Shqipërisë, duke dëshmuar për një dimension të rrallë të ndërthurjes së artit me mjeshtërinë artizanale (7).
Meloditë që krijoi janë si hije dhe dritë mbi një shteg të vjetër. Në to ka hapa valleje, zëra që thërrasin nga larg, gëzime që shpërthejnë dhe dhimbje që rrinë pezull si mjegull mbi male. Edhe bilbili, ai zë i hollë e i brishtë, në duart e tij u bë krah – dhe fluturoi përtej kufijve, duke mbajtur me vete një copë shpirt shqiptar.
Ai udhëtoi shumë: katër kontinente, qindra skena, mijëra duartrokitje, duke përfaqësuar kulturën muzikore shqiptare në skena ndërkombëtare dhe duke ndikuar në promovimin e identitetit kulturor kombëtar (8). Por në çdo vend, ai mbeti i njëjti: një njeri që mbante në duar një vegël të thjeshtë dhe në zemër një botë të tërë. Një ambasador pa fjalë, që fliste me tinguj.
Vlerësimet që mori – “Artist i Popullit”, “Nderi i Kombit” nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë (9) dhe shumë të tjera – janë si medalje mbi një rrugë të gjatë përkushtimi, si gjethe që bien mbi një rrënjë të fortë. Ndue Shyti mban gjithashtu titujt “Qytetar Nderi i Pukës” dhe “Qytetar Nderi i Gjegjanit”, si dhe një sërë mirënjohjesh nga institucione dhe komunitete të ndryshme, brenda dhe jashtë Shqipërisë, përfshirë edhe nga diaspora shqiptare në Detroit (10) dhe më gjerë.
Sot, kur diku në një vatër ndizet zjarri dhe një çifteli fillon të flasë, ka diçka që rikthehet. Një dridhje e njohur. Një frymë që nuk është zhdukur. Sepse Ndue Shyti është më shumë se një emër në histori. Ai është një tingull që vazhdon të jetojë, një frymë që nuk shuhet, një dëshmi se arti i vërtetë nuk njeh kohë. Dhe sa herë që një çifteli tingëllon diku në një vatër shqiptare, në atë tingull, diku, ende rreh zemra e tij. Ai është një tingull që vazhdon. Një jehonë që endet nëpër male. Një shpirt që nuk mësoi kurrë të heshtë.
Ndue Shyti vdiq më 20 prill 2017 në Durrës.
