Më shumë se 131 site arkeologjike, muze dhe monumente historike janë dëmtuar ose shkatërruar gjatë luftës mes SHBA-së dhe Izraelit kundër Iranit, midis 28 shkurtit dhe 8 prillit. Me dështimin e bisedimeve për paqe gjatë armëpushimit dyjavor, mbetet e paqartë se çfarë do të ndodhë më tej. Kjo e bën të nevojshme një vlerësim të gjendjes së trashëgimisë kulturore iraniane.
Irani, për shkak të territorit të madh dhe pozicionit strategjik në Azinë Perëndimore, ka qenë prej kohësh një qendër e rëndësishme e zhvillimit njerëzor dhe kulturor. Si një nga djepet më të vjetra të qytetërimit, ai ka një trashëgimi të pasur arkeologjike dhe historike, të krijuar gjatë mijëra viteve. Kjo përfshin periudha nga koha parahistorike, mbretërinë Elamite, dinastinë Mede, perandoritë Akeamenide, Partiane dhe Sasanide, deri në periudhat islame.
Kjo vazhdimësi reflektohet në vendet arkeologjike, qytetet historike, monumentet dhe koleksionet muzeale. Vlerësohet se Irani ka qindra mijëra site arkeologjike, megjithëse vetëm një pjesë e vogël është regjistruar zyrtarisht. Rëndësia ndërkombëtare e kësaj trashëgimie tregohet edhe nga përfshirja e 29 siteve iraniane në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.
Organizatat ndërkombëtare kanë shprehur shqetësim për dëmtimin e këtyre pasurive. Shkatërrimi i trashëgimisë kulturore, qoftë i qëllimshëm apo aksidental, ka pasoja serioze dhe mund të çojë në humbje të pakthyeshme, jo vetëm për Iranin, por për gjithë rajonin.
Shkalla e dëmit
Sipas të dhënave zyrtare, dëmet janë shpërndarë në 17 provinca dhe 26 qytete. Teherani është më i godituri, me 61 site të dëmtuara, ndërsa Isfahani renditet i dyti me 23. Këto dy zona përbëjnë mbi 60% të dëmeve totale. Kur shtohen edhe provincat Khuzestan dhe Kurdistan, katër zonat kryesore përbëjnë mbi 80% të dëmeve.
Kjo shpërndarje tregon se dëmet nuk janë të rastësishme, por të përqendruara në zonat më të pasura me trashëgimi historike. Këto përfshijnë qytete me monumente të rëndësishme, muze, lagje historike dhe komplekse mbretërore.
Konventa e Hagës e vitit 1954 e konsideron dëmtimin e trashëgimisë kulturore si humbje për gjithë njerëzimin dhe kërkon mbrojtje ndërkombëtare. Sulmet e qëllimshme ndaj këtyre pasurive mund të përbëjnë krime lufte sipas ligjit ndërkombëtar.
Teherani dhe Isfahani më të prekurit
Në Teheran janë dëmtuar disa nga monumentet më të rëndësishme, përfshirë Pallatin Golestan, Pazarin e Madh historik, Pallatin e Mermerit, ndërtesa shtetërore dhe xhami të rëndësishme. Këto janë pjesë thelbësore e historisë dhe identitetit kulturor të vendit.
Në Isfahan janë dëmtuar gjithashtu komplekse të njohura si sheshi Naqsh-e Jahan, Pallati Chehel Sotoun dhe xhami historike. Këto zona nuk janë periferike, por qendra kryesore të trashëgimisë arkitekturore dhe historike iraniane.
Një model i mundshëm sulmi të qëllimshëm
Lloji i objekteve të dëmtuara jep sinjale të rëndësishme. Numri më i madh i dëmeve përfshin shtëpi dhe rezidenca historike, të ndjekura nga ndërtesa publike si shkolla dhe institucione, si dhe xhami të njohura. Janë dëmtuar gjithashtu kështjella, mullinj, hamame dhe pallate të periudhave të ndryshme historike.
Rreth 50 njësi muzeale janë prekur, shpesh si pjesë e komplekseve më të mëdha historike. Kjo tregon se dëmi nuk është vetëm fizik, por prek edhe mënyrën si ruhet dhe prezantohet historia.
Janë identifikuar edhe zona të tëra historike urbane në qytete si Teherani, Isfahani, Sanandaj, Kermanshah dhe Tabriz. Këto zona funksionojnë si sisteme të ndërlidhura kulturore. Kur dëmtohen, humbet jo vetëm arkitektura, por edhe kujtesa historike, mënyra e jetesës dhe identiteti kulturor.
Dëmet pritet të jenë edhe më të mëdha, pasi shumë site jashtë qyteteve nuk janë përfshirë ende në vlerësime. Përveç ndërtesave, janë prekur edhe arkiva me dorëshkrime të vjetra dhe vende fetare si xhami, kisha dhe sinagoga.
Sulmet kanë goditur edhe institucione moderne dhe infrastrukturë, duke përforcuar idenë se shkatërrimi nuk ka qenë rastësor, por i qëllimshëm dhe i organizuar.
Humbje në shumë nivele
Dëmet shtrihen në periudha të ndryshme historike, nga site shumë të lashta arkeologjike deri te monumente mesjetare dhe ndërtesa moderne. Kjo tregon se është prekur një gamë e gjerë e trashëgimisë kulturore.
Këto sulme përbëjnë një goditje jo vetëm ndaj objekteve fizike, por edhe ndaj kujtesës historike dhe identitetit kulturor të një prej qytetërimeve më të vjetra në botë. Humbja nuk është vetëm për Iranin, por për gjithë njerëzimin.
Përgjegjësia dhe hapat e nevojshëm
Sipas ligjit ndërkombëtar, çdo shtet përgjegjës për dëme të tilla duhet të sigurojë dëmshpërblim të plotë. Por më e rëndësishmja është parandalimi i përsëritjes së këtyre veprimeve.
Duhet të merren masa urgjente për të mbrojtur, dokumentuar dhe restauruar trashëgiminë e dëmtuar. Kjo kërkon bashkëpunim ndërkombëtar dhe veprim të koordinuar nga institucionet kulturore dhe organizatat globale.
Mbrojtja e trashëgimisë kulturore nuk është vetëm çështje monumentesh, por edhe mbrojtje e historisë, identitetit dhe dinjitetit njerëzor. /syri
