Përplasja e fundit në Këshillin e Lartë të Prokurorisë nuk duhet lexuar si një episod nervash mes dy anëtarëve të një institucioni. Ajo nuk është thjesht një debat i ashpër mes kryetares Mirela Bogdani dhe anëtarit Sokol Stojani. Në thelb, ajo është një pamje e qartë e një konflikti shumë më të thellë: përplasja mes kulturës së re institucionale që kërkon procedurë, arsyetim, etikë dhe standard europian, dhe një refleksi të vjetër prokurorial që ende e ngatërron autoritetin me tonin, kundërshtimin me intimidimin dhe debatin me dominimin.
KLP nuk është një institucion i zakonshëm administrativ. Ai është një nga shtyllat e reformës në drejtësi, organi që lidhet drejtpërdrejt me karrierën, disiplinën, vlerësimin dhe pavarësinë e prokurorëve. Prandaj, ajo që ndodh në sallën e KLP-së nuk është çështje e brendshme protokolli. Është çështje publike. Është çështje besimi. Është çështje standardi. Në një institucion që duhet të mbrojë dinjitetin e drejtësisë, mënyra se si flitet, si kundërshtohet dhe si ushtrohet autoriteti është po aq e rëndësishme sa vetë vendimmarrja.
Në raportimet publike për debatin e fundit, momenti më shqetësues nuk është fakti që pati kundërshti. Kundërshtia është normale, madje e domosdoshme në një organ kolegjial. Problemi nis kur kundërshtia del nga binarët e argumentit dhe kalon në gjuhë personale, denigruese, poshtëruese. Shprehje si “je çmendur” nuk janë pjesë e një debati juridik. Ato nuk rrëzojnë një argument, nuk interpretojnë një rregullore, nuk mbrojnë një procedurë. Ato synojnë të zhvlerësojnë personin që flet. Dhe kur ky person është kryetarja e KLP-së, goditja nuk mbetet më personale; ajo prek autoritetin e institucionit.
Nëse një anëtar i KLP-së mendon se një çështje nuk duhet futur në diskutim, ka mjete institucionale për ta kundërshtuar. Ka argument ligjor, ka procedurë, ka votë, ka procesverbal, ka opinion kundërshtues. Këto janë instrumentet e një institucioni modern. Këto janë standardet që kërkon një drejtësi që pretendon të jetë europiane. Por kur argumenti zëvendësohet me britmë, kur procedura kthehet në pretekst për tension, kur kundërshtimi merr formën e presionit verbal, atëherë nuk kemi më mbrojtje të ligjit. Kemi përdorim të pozicionit për të imponuar epërsi.
Pikërisht këtu qëndron dallimi mes dy modeleve. Modeli i ri i drejtësisë e sheh diskutimin si pjesë të funksionimit institucional. Modeli i vjetër e sheh diskutimin si bezdi, sidomos kur ai nuk kontrollohet prej tij. Në një organ kolegjial, askush nuk duhet të ketë frikë nga diskutimi. Vendimi mund të mbetet në fuqi, mund të rishikohet, mund të rrëzohet, mund të shtyhet; por diskutimi nuk mund të shpallet herezi. Institucionet nuk dobësohen kur diskutojnë. Ato dobësohen kur dikush përpiqet ta mbyllë diskutimin me ton, jo me ligj.
Mirela Bogdani në këtë histori nuk duhet parë vetëm si individi që mban postin e kryetares. Ajo përfaqëson një dimension të rëndësishëm të reformës në drejtësi, hapjen e qeverisjes së sistemit ndaj figurave që nuk vijnë domosdoshmërisht nga korporata klasike e prokurorisë. Kjo nuk është dobësi, por qëllim i reformës. Drejtësia e re nuk u mendua si një mekanizëm që do të riciklonte të njëjtat reflekse me emra të rinj. Ajo u ndërtua mbi idenë se sistemi duhet të kontrollohet, balancohet dhe pasurohet edhe nga mendimi akademik, nga kultura e procedurës, nga etika publike dhe nga përgjegjshmëria ndaj qytetarit.
Kjo nuk do të thotë se kryetarja Bogdani është e pagabueshme. Në një institucion demokratik askush nuk është i tillë. Ajo mund të kritikohet. Mund të kundërshtohet. Mund t’i kërkohet llogari për vendime, prioritete, rend dite apo mënyrë drejtimi. Por kritika bëhet më e fortë kur është profesionale, jo kur është fyese. Kundërshtimi bëhet më i besueshëm kur mbështetet në normë, jo në nerv. Dhe opozicioni brenda një institucioni bëhet i vlefshëm kur mbron standardin, jo kur e shkel atë në emër të standardit.
Prandaj mbrojtja e Bogdanit në këtë rast nuk është mbrojtje personale. Është mbrojtje e funksionit, e dinjitetit institucional dhe e kulturës së re që reforma në drejtësi duhet të mishërojë. Një kryetare institucioni nuk mund të trajtohet sikur çdo përpjekje për diskutim është provokim. Një grua në krye të një organi të lartë të drejtësisë nuk mund të përballet me gjuhë që e zhvendos debatin nga përmbajtja te përbuzja. Një akademike e zgjedhur për të kontribuar në qeverisjen e sistemit nuk mund të delegjitimohet sepse nuk i përket shkollës së vjetër të prokurorisë.
Kjo është arsyeja pse debati në KLP duhet parë përtej personave. Ai na tregon se reforma në drejtësi nuk ka përfunduar me krijimin e institucioneve të reja. Institucionet e reja mund të mbushen shumë shpejt me zakone të vjetra, nëse nuk mbrohet çdo ditë kultura që i justifikon ato. Nuk mjafton të kemi KLP, SPAK, KLGJ, ILD dhe struktura të reja në letër. Pyetja është nëse brenda tyre po ndërtohet një sjellje e re: më e qetë, më e përgjegjshme, më transparente, më meritokratike, më e denjë për një vend që kërkon të bëhet pjesë e Bashkimit Europian.
Standardet e BE-së dhe SHBA-së nuk janë parulla për t’u përdorur në deklarata publike. Ato janë praktikë e përditshme institucionale. Janë mënyra se si hartohet një rend dite. Si dëgjohet një mendim ndryshe. Si respektohet pakica. Si kufizohet shumica. Si dokumentohet vendimmarrja. Si ruhet dinjiteti i funksionit edhe kur marrëdhëniet personale janë të tensionuara. Perëndimi nuk kërkon vetëm drejtësi që godet krimin dhe korrupsionin. Kërkon edhe drejtësi që sillet si institucion, jo si arenë.
Në këtë kuptim, modeli i vjetër i prokurorit nuk është thjesht çështje moshe apo biografie. Është mentalitet. Është ideja se përvoja të jep të drejtë të flasësh nga lart. Është bindja se institucioni kontrollohet më mirë përmes presionit sesa përmes procedurës. Është trashëgimia e një sistemi ku pushteti i drejtësisë nuk buronte nga transparenca dhe llogaridhënia, por nga hierarkia, frika dhe afërsia me autoritetin. Kjo është ajo shkollë e vjetër që reforma në drejtësi kishte për detyrë ta kapërcente.
Përballë saj qëndron modeli i ri: prokurori, anëtari i KLP-së, drejtuesi apo akademiku që kupton se autoriteti në drejtësi nuk është pronë personale. Është përgjegjësi publike. Nuk fitohet duke ngritur zërin, por duke ngritur nivelin e argumentit. Nuk mbrohet duke poshtëruar tjetrin, por duke respektuar rregullin edhe kur rregulli nuk të jep avantazh. Nuk dëshmohet duke bllokuar diskutimin, por duke e fituar atë me qartësi, integritet dhe maturi.
Ngjarja e fundit në KLP duhet të shërbejë si një pikë reflektimi për të gjithë sistemin. Sepse nëse organi që administron karrierën dhe disiplinën e prokurorëve nuk arrin të prodhojë vetë kulturë institucionale, atëherë çfarë standardi mund t’u kërkojë të tjerëve? Nëse brenda KLP-së normalizohet gjuha e presionit, si mund të pretendohet që prokuroria të sillet me qytetarin me dinjitet, me etikë dhe me vetëpërmbajtje?
KLP nuk ka nevojë për heshtje artificiale. Ka nevojë për debat të fortë, por të kulturuar. Ka nevojë për anëtarë që nuk bien dakord, por që dinë të mos e rrëzojnë institucionin ndërsa kundërshtojnë njëri-tjetrin. Ka nevojë për votë, jo për intimidim. Për procedurë, jo për nerv. Për standard, jo për spektakël.
Në fund, kjo nuk është histori për Mirela Bogdanin dhe Sokol Stojanin si individë. Është histori për drejtimin që do të marrë drejtësia shqiptare. Do të ecë ajo drejt një modeli europian, ku institucioni është më i madh se egoja dhe ligji më i fortë se toni? Apo do të mbetet peng i reflekseve të vjetra, ku kush bërtet më shumë mendon se ka më shumë të drejtë?
Në KLP nuk u përplasën dy njerëz. U përplasën dy modele drejtësie. Njëri model kërkon të ndërtojë institucione me rregull, etikë dhe kulturë europiane. Tjetri vjen nga një kohë kur autoriteti nuk argumentohej, por imponohej. Shqipëria nuk mund të pretendojë drejtësi të re me sjellje të vjetra. Dhe në këtë përplasje, mbrojtja e kryetares Bogdani është, në thelb, mbrojtje e një parimi më të madh: drejtësia nuk mund të modernizohet pa modernizuar më parë mënyrën se si njerëzit e saj flasin, kundërshtojnë dhe ushtrojnë pushtet./Vna
