John F. Kennedy paralajmëronte dikur se “vetë fjala ‘fshehtësi’ është e papranueshme në një shoqëri të lirë dhe të hapur.” Në Shqipërinë e shtetit dixhital, kjo fjali tingëllon sot më pak si citat historik dhe më shumë si test institucional. Sa transparente janë kontratat, sistemet dhe të dhënat mbi të cilat është ndërtuar e-Albania? Një shtet që kërkon besim nga qytetari duhet të pranojë edhe kontrollin publik mbi pushtetin e vet.
Shqipëria premtoi një shtet pa sportele. Sot, pas rastit AKSHI, duhet të shpjegojë nëse ndërtoi një shtet me serverë të kapur. Për vite me radhë, dixhitalizimi u paraqit si ilaçi kundër korrupsionit. Nuk do të kishte më radhë, dosje të humbura, zyrtarë që vendosnin fatin e qytetarit pas një sporteli. Do të kishte portale, cloud, servera, ndërveprim elektronik, inteligjencë artificiale dhe një administratë që dukej moderne, të paktën në ekran.
Por rasti i Mirlinda Karçanajt, ish-drejtoreshës së Agjencisë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit, e ka kthyer këtë histori në një pyetje shumë më të sikletshme. Po sikur dixhitalizimi të mos e ketë zhdukur korrupsionin, por thjesht ta ketë transferuar nga sporteli te serveri?
Kjo nuk është më vetëm çështje e një ish-zyrtareje nën hetim. Është çështje e modelit me të cilin Shqipëria ndërtoi shtetin dixhital, me shumë para publike, shumë centralizim, shumë propagandë modernizuese dhe pak llogaridhënie të kuptueshme për qytetarin. AKSHI nuk është institucion periferik. Është nyja që lidhet me e-Albania, me shërbimet elektronike dhe me infrastrukturën përmes së cilës qytetarët ndërveprojnë me shtetin.
AKSHI nuk administron thjesht kompjuterë. Administron tubacionet dixhitale të shtetit. Kur mbi një institucion të tillë bien dyshime për tenderë të manipuluar, problemi nuk është më vetëm financiar. Problemi bëhet politik, institucional dhe demokratik. Në shtetin dixhital, ai që kontrollon sistemet, kontratat dhe të dhënat, kontrollon shumë më tepër se një buxhet.
Për vite me radhë, Karçanaj u paraqit si një nga fytyrat kryesore të transformimit dixhital shqiptar. Nën drejtimin e saj, AKSHI u promovua si simbol i modernizimit të administratës dhe i kalimit masiv të shërbimeve publike online. Këtu nis ironia. Në sipërfaqe, Shqipëria dukej si histori suksesi dixhital. Në prapaskenë, sipas raportimeve publike mbi hetimin, çështja AKSHI lidhet me dyshime për tenderë dhe procedura prokurimi të kontestuara. Në maj 2026, u raportua se Gjykata e Lartë ndryshoi masën e sigurisë për Karçanajn në “detyrim paraqitjeje” dhe ndalim daljeje jashtë vendit.
Këto fakte duhen lexuar me kujdes. Masa e sigurisë nuk është dënim. Lehtësimi i saj nuk është pafajësi. Në një shtet ligjor, përgjegjësia penale provohet vetëm me vendim gjykate të formës së prerë. Por në planin publik, çështja ka prodhuar tashmë një krizë besimi. Pyetja nuk është më vetëm nëse ka përgjegjësi individuale Mirlinda Karçanaj. Pyetja më e rëndësishme është si u ndërtua një sistem ku kaq shumë fonde, kontrata, të dhëna dhe vendimmarrje teknologjike u përqendruan në një institucion të vetëm.
Çdo shtet modern ka nevojë për dixhitalizim. Problemi nis kur dixhitalizimi kthehet në fjalë magjike që justifikon çdo kontratë, çdo shpenzim, çdo procedurë teknike dhe çdo mungesë kontrolli publik. Sipas të dhënave të publikuara nga Open Data Albania, për periudhën 2025-2028, AKSHI parashikohet të realizojë ose prokurojë 50 projekte investimi me vlerë totale 38.62 miliardë lekë, rreth 398.6 milionë euro.
Kjo shifër nuk përshkruan një zyrë që blen pajisje informatike. Përshkruan një qendër të madhe prokurimi publik në sektorin më të vështirë për t’u kontrolluar, teknologjinë. Në ndërtim, abuzimi shpesh shihet. Rruga çahet, betoni plasaritet, shkolla nuk përfundon. Në teknologji, abuzimi është më elegant. Ai vjen me licenca, mirëmbajtje, servera, cloud, backup, mikroservise, module, integrime, siguri kibernetike dhe konsulencë. Qytetari nuk sheh asgjë. Sheh vetëm ekranin që herë punon, herë nuk punon. Fatura, ndërkohë, është shumë reale.
Prandaj tenderët IT janë fusha ku korrupsioni mund të vishet me kostum eksperti. Mjafton një kriter teknik i shkruar ngushtë dhe gara bëhet formale. Mjafton një certifikim specifik, një përvojë e rrallë, një kombinim shërbimesh që e plotëson vetëm një operator, dhe konkurrenca vdes pa zhurmë. Nuk ka nevojë të mbyllet dera me çelës. Mjafton të ndërtohet dera në përmasat e vetëm një kompanie.
Nëse dyshimet e hetimit provohen, problemi nuk është thjesht se një procedurë mund të ketë qenë e parregullt. Problemi është se tenderi, instrumenti kryesor për përdorimin e parasë publike, mund të jetë kthyer në skenografi. Në një tender të kapur, gjithçka duket normale. Shpallet procedura, dorëzohen ofertat, mblidhet komisioni, bëhen procesverbalet, shpallet fituesi. Në letër, shteti duket korrekt. Në realitet, gara mund të jetë vendosur shumë përpara se të hapej.
Kjo është forma më moderne e kapjes institucionale, jo të vjedhësh me thes në dorë, por të shkruash rregullat në mënyrë që paratë të ecin vetë në drejtimin e duhur. Këtu rasti Karçanaj e tejkalon Karçanajn. Nëse një drejtor abuzon, kemi çështje penale. Nëse një institucion për vite prodhon tenderë të dyshimtë, varësi nga operatorë të caktuar, mungesë auditimi real dhe kontrata teknike që askush nuk i shpjegon dot publikisht, kemi problem sistemi.
Shteti nuk mund të fshihet pas një emri. Një skemë e madhe, nëse ekziston, nuk mbahet vetëm me një firmë. Ajo ka nevojë për komisione që heshtin, auditime që nuk shohin, institucione mbikëqyrëse që vonohen dhe politikë që mbron narrativën. Në administratë, heshtja është shpesh forma më e lirë e bashkëpunimit.
Por rasti AKSHI nuk mund të kufizohet vetëm te tenderët. Ka një dimension tjetër, ndoshta edhe më delikat, të dhënat personale të qytetarëve. Në një shtet dixhital, të dhënat janë pasuria më e madhe publike. Ato tregojnë kush je, ku jeton, çfarë shërbimesh kërkon, çfarë prone ke, çfarë biznesi zotëron, ku punon, çfarë ndihme merr, çfarë dokumentesh aplikon dhe si ndërvepron me shtetin.
Në një demokraci normale, këto të dhëna janë të qytetarit dhe përdoren vetëm për shërbim publik. Në një sistem klientelist, ato mund të kthehen në hartë influence politike. Këtu hyn hija e patronazhistëve. Skandali i databazës së patronazhistëve në vitin 2021 ngriti dyshime të rënda mbi përdorimin e të dhënave personale në fushatë elektorale. Organizata ndërkombëtare për transparencën dhe integritetin publik kërkuan që autoritetet shqiptare të hetonin nëse të dhënat personale të votuesve ishin marrë nga regjistrat qeveritarë dhe nëse kishte pasur abuzim me burimet shtetërore gjatë fushatës.
Kjo nuk provon automatikisht se AKSHI është vendosur në shërbim të patronazhistëve. Një akuzë e tillë kërkon prova teknike, log-e aksesi, gjurmë eksportimi të databazave, përdorues të privilegjuar, krahasim mes të dhënave shtetërore dhe databazave partiake, auditim të sistemeve dhe hetim të pavarur. Por fakti që AKSHI administron infrastrukturë qendrore dixhitale e bën pyetjen të pashmangshme. A ekzistojnë mjaftueshëm barriera ligjore, teknike dhe institucionale që të dhënat e qytetarëve të mos përfundojnë në përdorim elektoral?
Kjo është pyetja që shteti nuk mund ta shmangë me konferenca për inovacion. Me pak ironi, qytetari hyn në e-Albania për një certifikatë, ndërsa politika mund të interesohet për bindjen e tij.
Rreziku më i madh i një infrastrukture dixhitale të centralizuar nuk është vetëm sulmi kibernetik nga jashtë. Është përdorimi nga brenda. Një numër telefoni, një adresë, një vend pune, një status punësimi, një aplikim për ndihmë ekonomike, një pronë, një biznes i vogël apo një shërbim i kërkuar online mund të shërbejë për të ndërtuar profilin social të qytetarit.
Nëse këto të dhëna përfundojnë në duar partiake, qytetari nuk shihet më si përdorues shërbimi, por si objekt elektoral.
Në këtë pikë, dixhitalizimi nuk është më thjesht modernizim. Është potencial kontrolli. Partia që ka akses në të dhëna administrative nuk garon më vetëm me program, kandidat dhe fushatë. Ajo garon me një avantazh strukturor, informacionin shtetëror. Në politikë, informacioni është pushtet. Në fushatë, informacioni është armë.
Prandaj debati për AKSHI-n duhet të zgjerohet. Nuk mjafton të pyesim kush fitoi tenderët. Duhet të pyesim kush kishte akses në të dhëna, kush i eksportoi, kush i auditonte akseset, kush i kontrollonte përdoruesit e privilegjuar dhe kush mbante përgjegjësi nëse kufiri mes shtetit dhe partisë bëhej i padukshëm. Problemi i madh i Shqipërisë nuk është mungesa e teknologjisë. Problemi është kultura politike që mund ta përdorë teknologjinë si zgjatim të patronazhit. Patronazhi me letër është i vjetër. Patronazhi me databazë është shumë më efikas.
Pas largimit të Karçanajt, çështja nuk mund të mbyllet me ndryshim emri në krye të institucionit. Një shtet serioz nuk e mbron imazhin duke recituar sukseset. E mbron duke hapur kontratat, duke audituar sistemet, duke gjurmuar akseset, duke verifikuar pasuritë dhe duke treguar se askush nuk është mbi kontrollin publik. Revolucioni dixhital nuk matet vetëm me numrin e shërbimeve online. Matet me besimin që qytetari ka se të dhënat dhe paratë e tij nuk janë kthyer në kapital politik apo privat.
Algoritmi nuk merr ryshfet. Njeriu që shkruan kriteret e tenderit mund t’i manipulojë ato. Serveri nuk ka parti. Aksesi në server mund të përdoret politikisht. Portali nuk ka kushërinj. Kontrata për portalin mund të shkojë te “të njohurit e sistemit”. Klikimi është elektronik. Vendimmarrja mbetet njerëzore. Kjo është ironia më e madhe e shtetit dixhital shqiptar, modernizimi mund të jetë real në formë, por i kapur në përmbajtje.
Nëse rasti Karçanaj do të shërbejë për reformë dhe jo vetëm për spektakël, hetimi duhet të shkojë përtej përgjegjësisë individuale. Duhet auditim i plotë teknik dhe financiar i projekteve kryesore të AKSHI-t, për të kuptuar çfarë u ble, sa kushtoi, kush e zbatoi, a funksionon, a kishte alternativë më të lirë, a u krijua varësi nga një operator i vetëm, a janë dorëzuar kodet, dokumentacioni, licencat dhe akseset administrative.
Duhet hetuar hartimi i specifikimeve teknike, për të kuptuar kush i shkroi, kush i miratoi, kush i kundërshtoi dhe nëse ato favorizuan operatorë të caktuar. Duhet analizuar tregu i fituesve, për të parë nëse përsëriten të njëjtat kompani, nëse ka nënkontraktorë të lidhur, nëse kontratat e mirëmbajtjes krijojnë varësi afatgjatë dhe nëse çmimet janë të krahasueshme me rajonin. Duhet auditim i pavarur i aksesit në të dhënat personale, për të zbuluar kush ka pasur akses, kur, pse, çfarë ka eksportuar, çfarë log-esh ekzistojnë dhe nëse rrjedhjet e dyshuara janë krahasuar me burimet shtetërore.
Duhet përgjegjësi politike, jo vetëm kush firmosi, por kush ndërtoi sistemin ku kaq shumë pushtet u përqendrua në një institucion të vetëm. Nëse problemi kufizohet te një emër, sistemi shpëton. Dhe në Shqipëri, sistemi ka treguar se di të mbijetojë shumë më mirë se individët.
Rasti Karçanaj është provë për seriozitetin e shtetit shqiptar. Është e lehtë të flasësh për dixhitalizim në konferenca, me ekrane të mëdha, fjalë anglisht dhe premtime për inteligjencë artificiale. Është më e vështirë të hapësh kontratat, të kontrollosh fituesit, të ndjekësh paratë, të auditësh akseset dhe të pranosh se pas fasadës së modernizimit mund të jetë ndërtuar një ekonomi e mbyllur përfituesish.
Në planin juridik, Mirlinda Karçanaj dhe çdo person tjetër i përfshirë gëzojnë prezumimin e pafajësisë deri në vendim përfundimtar gjykate. Kjo është e panegociueshme. Por në planin publik, dosja AKSHI ka hapur një debat që nuk mund të mbyllet me një dorëheqje, një emërim të ri apo një fjalim për revolucion dixhital.
Pyetja nuk është vetëm nëse disa tendera janë manipuluar. Pyetja është më e madhe.
A u ndërtua shteti dixhital shqiptar si shërbim për qytetarin, apo si infrastrukturë pushteti për kontrata, kontroll dhe patronazh?
Deri sa kjo pyetje të marrë përgjigje me dokumente, auditime dhe vendime gjyqësore, çdo fjalë për “revolucion dixhital” do të mbajë pas vetes një hije.
Dhe kjo hije nuk fshihet me klikim./VNA
