Arkeologët kanë gjetur diçka që s’e prisnin brenda një mumieje egjiptiane 1600-vjeçare të epokës romake: një fragment të Iliadës së Homerit. Ai nuk ishte vendosur pranë trupit, por brenda barkut të mumies. Por surpriza e vërtetë nuk është vetëm vendi ku u gjet fragmenti. Është mënyra se si përfundoi aty. Për ta kuptuar këtë, duhet të kthehemi pas, te vetë Iliada dhe tek ajo që u bë në botën romake.
Në Iliadë, një poemë e formësuar në shekullin VIII para Krishtit dhe që i atribuohet Homerit, lufta e Trojës nuk përfundon me triumf apo rilindje. Ajo përfundon në shkatërrim. Poema mbyllet buzë rrënimit, me Trojën të kthyer në një peizazh të rrënojave heroike. E megjithatë, historia nuk mbaron këtu.
Sipas traditës së mëvonshme romake, një trojan shpëtoi. Enea, djali i Anhizit dhe perëndeshës Afërditë, iku nga qyteti që digjej duke mbajtur të atin mbi supe dhe hyjnitë e shtëpisë në duar. Ai u drejtua nga perëndimi, përtej Mesdheut, drejt Italisë, ku u bë paraardhësi i Romës.
Ky vazhdim nuk vjen nga vetë Iliada. Ai u formësua shekuj më vonë, më së shumti në Eneidën e Virgjilit. Por kjo ndryshoi tërësisht kuptimin e luftës së Trojës. E kaluara, me fjalë të tjera, u riorganizua në mënyrë aktive, përmes historive që mund të ripunoheshin, zgjeroheshin dhe lidheshin mes kohës dhe hapësirës.
Si u kthye humbja në origjinë
Për romakët, lufta e Trojës ishte më shumë sesa një legjendë e largët greke. Ajo u bë një mënyrë për të menduar mbi origjinën, identitetin dhe pushtetin.
Pretendimi për prejardhje nga Troja nuk ishte thjesht çështje gjenealogjie. Ai kërkonte një punë të vazhdueshme kulturore, përmes tregimeve, arsimit dhe njohurive të përbashkëta. Iliada ofronte materialin bazë: personazhe, ngjarje dhe linja familjare që mund të riformësoheshin dhe ripërdoreshin brez pas brezi.
Në gjithë Perandorinë Romake, elitat e arsimuara mësonin Homerin si pjesë të shkollimit të tyre. Ata e citonin në fjalime, e analizonin në klasa dhe e përdornin si shenjë autoriteti kulturor. Të njihje Iliadën do të thoshte të flisje një gjuhë që të tjerët në perandori e kuptonin.
Një senator në Romë, një mësues në Azinë e Vogël apo një student në Egjipt mund t’u referoheshin të njëjtave histori. Poema krijonte një kornizë të përbashkët reference, një kornizë që u lejonte njerëzve shumë të ndryshëm ta vendosnin veten brenda një të kaluare të përbashkët.
Gjatë periudhës perandorake romake, vendi i Trojës së lashtë, në Turqinë e sotme, u kthye në destinacion. Perandorët investuan në zhvillimin e tij, duke e lidhur drejtpërdrejt me pretendimin e Romës për origjinë trojane. Nën Perandorin August, Troja u bë pjesë e gjuhës politike të perandorisë. Dhe nën Perandorin Adrian, ajo u bë pjesë e një kulture më të gjerë udhëtimesh, kujtese dhe trashëgimie.
Një vizitor në Trojë në shekullin II pas Krishtit do të mbërrinte në një peizazh të kuruar me kujdes. Kishte banja, vende për qëndrim dhe hapësira për shfaqje. Një teatër i vogël,Odeoni, ishte ndërtuar drejtpërdrejt mbi kështjellën e lashtë, në mënyrë që mbetjet e qytetit të epokës së bronzit, të konsideruar si skena e betejave legjendare të Trojës, të krijonin një sfond dramatik.
Vizitorët mund të ecnin nëpër atë që paraqitej si vendngjarja e epikës homerike, duke e përjetuar luftën e Trojës si diçka të lidhur me tokën nën këmbët e tyre.
Nga Troja në Egjipt
Në gjithë Perandorinë Romake, Iliada qarkullonte si një tekst i gjallë: kopjohej, mësohej dhe lexohej. Egjipti, një nga provincat më të rëndësishme të Romës, nuk bënte përjashtim. Por këtu Homeri qarkullonte brenda një peizazhi kulturor që ndryshonte në mënyra të rëndësishme nga bota letrare greke ku poema kishte marrë formë fillimisht.
Për romakët, Egjipti shpesh dukej si një vend ku lashtësia ruhej materialisht, jo vetëm në kujtesë, përmes tempujve, monumenteve dhe praktikave që theksonin vazhdimësinë me të kaluarën. Në të njëjtën kohë, ishte një shoqëri thellësisht e përzier, ku traditat egjiptiane, greke dhe romake ndërthureshin në mënyra komplekse.
Homeri ishte ndër autorët më të kopjuar në Egjiptin romak, lexohej dhe mësohej si shenjë arsimimi dhe përkatësie kulturore, duke qenë thellësisht i rrënjosur në kulturën e përditshme letrare.
Versioni homerik i luftës së Trojës ishte veçanërisht i rëndësishëm te elita greqishtfolëse, sidomos në qendra urbane si Oksirinku, ku u gjet mumia. Versione të tjera të historisë, që i jepnin më shumë rëndësi Parisit dhe qëndrimit të Helenës në Egjipt, siç raportonte Herodoti bazuar në rrëfimet e priftërinjve egjiptianë, ndoshta ishin më të përhapura te popullsia më e gjerë egjiptiane.
Raportimet e para në media për zbulimin e fragmentit brenda mumies egjiptiane sugjeruan se teksti ishte zgjedhur qëllimisht për të shoqëruar të vdekurin. Si një objekt me domethënie personale, ndoshta që pasqyronte arsimimin ose identitetin kulturor të tij.
Megjithatë, shpjegimi më bindës mund të jetë edhe më i thjeshti. Papiruset e dëmtuara ose të hedhura mund të ripërdoreshin si material i lirë. Fragmenti mund të ketë shërbyer si mbushje, i grumbulluar dhe i futur në zgavrën e trupit pa ndonjë kujdes të veçantë për përmbajtjen e tij letrare.
Por vetë fakti që një copë e Iliadës mund të përfundonte si material mbushës i hedhshëm tregon se sa thellë kishte depërtuar Homeri në jetën e përditshme të Egjiptit romak.
Një tekst në lëvizje
T’i jepje kuptim së shkuarës në botën romake do të thoshte të lëvizje mes historisë dhe monumentit, mes gjenealogjisë dhe kohës së lashtë. Secila perspektivë e bënte tjetrën më të kuptueshme.
Iliada ndihmoi në krijimin e një bote ku të shkuarat e ndryshme mund të lidheshin, krahasoheshin dhe riformësoheshin. Duke lidhur histori, vende dhe tradita në gjithë Mesdheun, bota romake e ktheu të kaluarën në një burim fleksibël, një burim që mund të krijonte identitet, autoritet dhe ndjenjë përkatësie në rrethana të ndryshme.
Pikërisht për këtë arsye Iliada kishte rëndësi: ajo qarkullonte në shumë mjedise të ndryshme. Formësonte arsimin e elitave, por ishte gjithashtu pjesë e kulturës së leximit të përditshëm. Në Trojë, ajo ndihmoi në kthimin e qytetit në një vend të kujtesës kulturore. Vetë teksti pati gjithashtu një jetë të gjatë materiale, duke mbijetuar jo vetëm si një histori autoritare, por edhe përmes dorëshkrimeve dhe materialeve të shkrimit që kopjoheshin, kalonin dorë më dorë, ose edhe ripërdoreshin për qëllime krejt të tjera.
Prandaj, mësimi më i qëndrueshëm i saj është ky: e kaluara nuk është diçka që thjesht ruhet, por diçka që krijohet dhe rikrijohet vazhdimisht, përmes historive, praktikave dhe materialeve që e bartin atë përmes kohës.
