Nga Isuf B.Bajrami
Një vështrim historik, kulturor dhe juridiko-kushtetues mbi përfshirjen, identitetin dhe të drejtën për përfaqësim
Më 13 gusht 2001 u nënshkrua Marrëveshja Kornizë e Ohrit, një dokument që ndryshoi ndjeshëm kuadrin politik dhe kushtetues të Republikës së atëhershme të Maqedonisë. Marrëveshja u konceptua si kornizë për sigurimin e së ardhmes demokratike të shtetit, zhvillimin e një shoqërie civile paqësore dhe më të integruar, duke respektuar identitetin etnik dhe interesat e qytetarëve.[1]
Një nga parimet themelore të Marrëveshjes është se karakteri multietnik i shoqërisë duhet të ruhet dhe të pasqyrohet në jetën publike.[1]
Sot, 25 vjet më vonë, kjo marrëveshje rikthehet në qendër të vëmendjes. Më 12 dhe 13 gusht 2026, Shkupi po shënon 25-vjetorin e saj me panele, diskutime dhe aktivitete publike mbi marrëdhëniet ndëretnike, bashkëjetesën dhe të ardhmen e vendit.[2]
Ky përvjetor nuk duhet të jetë vetëm një moment përkujtimor.
Ai duhet të jetë edhe një mundësi për reflektim.
Dhe pikërisht këtu lind një pyetje që meriton të shtrohet hapur:
A është i plotë një rend multietnik nëse në të nuk pasqyrohet në mënyrë të mjaftueshme edhe identiteti dhe trashëgimia historike e popullsisë vendase, të cilën kjo tezë e përkufizon si iliro-maqedone?
Kjo pyetje nuk është kundër karakterit multietnik të shtetit.
Përkundrazi.
Ajo buron pikërisht nga parimi i gjithëpërfshirjes.
Historia e këtij territori nuk fillon në vitin 2001
Asnjë marrëveshje politike nuk mund të përcaktojë pikën e fillimit të historisë së një territori.
Hapësira e Maqedonisë së sotme ka një histori shumë më të hershme se rendi politik i shekullit XXI. Ajo është formuar përmes shtresimeve të shumta historike, kulturore dhe politike, të cilat janë objekt i kërkimeve arkeologjike, historike, gjuhësore dhe antropologjike.
Në këtë kontekst, çështja e trashëgimisë iliro-maqedone nuk duhet të lihet jashtë debatit shkencor apo publik.
Ajo duhet të studiohet.
Duhet të dokumentohet.
Duhet të krahasohet me burimet.
Dhe duhet të trajtohet në mënyrë të hapur, profesionale dhe pa paragjykime politike.
Nëse dëshmitë historike, arkeologjike, kulturore, gjuhësore dhe antropologjike mbështesin një tezë të vazhdimësisë së popullsive vendase dhe të trashëgimisë së tyre, atëherë kjo trashëgimi nuk mund të trajtohet si element periferik.
Por pikërisht për hir të seriozitetit shkencor duhet bërë edhe dallimi ndërmjet vazhdimësisë së banimit dhe trashëgimisë së një territori dhe identifikimit të drejtpërdrejtë të një popullsie të lashtë me një identitet modern.
Ky dallim nuk e dobëson tezën.
Përkundrazi, e vendos atë në fushën ku duhet të jetë: në kërkim, argumentim dhe verifikim shkencor.
Prandaj, autoktonia iliro-maqedone duhet të trajtohet si një çështje serioze historike, arkeologjike dhe identitare, e denjë për studim institucional dhe akademik, dhe jo për përjashtim ose heshtje.
Nuk kontestohet karakteri multietnik
Kjo duhet të jetë pika më e qartë e këtij debati.
Nuk kontestohet karakteri multietnik i Republikës së Maqedonisë së Veriut.
Nuk kontestohen të drejtat e shqiptarëve, turqve, vllehëve, serbëve, romëve, boshnjakëve apo të komuniteteve të tjera.
Nuk kërkohet që një identitet të fitojë duke humbur një tjetër.
Përkundrazi, kërkohet që parimi i multietnicitetit të zbatohet në mënyrë të plotë dhe të barabartë.
Nëse multietniciteti nënkupton bashkëjetesën dhe njohjen e dallimeve, atëherë ai nuk mund të ndërtohet mbi përjashtimin e një trashëgimie historike.
Përfshirja e një identiteti nuk kërkon përjashtimin e një identiteti tjetër.
Njohja e një trashëgimie nuk kërkon mohimin e trashëgimive të tjera.
Kjo është në përputhje edhe me frymën e Marrëveshjes së Ohrit, e cila kërkon që karakteri multietnik i shoqërisë të ruhet dhe të pasqyrohet në jetën publike.[1]
Prandaj pyetja nuk duhet të jetë:
Multietnicitet apo trashëgimi iliro-maqedone?
Por:
Si mund të ndërtohet një multietnicitet që përfshin edhe trashëgiminë historike të popullsisë vendase?
Nga historia te e drejta ndërkombëtare
Çështja nuk përfundon te historia.
Ajo merr edhe dimension juridik.
E drejta ndërkombëtare moderne njeh një sërë parimesh që lidhen me identitetin, kulturën, vetëidentifikimin, pjesëmarrjen, barazinë dhe mosdiskriminimin.
Një prej instrumenteve më të rëndësishme është Deklarata e Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Popujve Autoktonë, e miratuar nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së më 13 shtator 2007, me Rezolutën A/RES/61/295.[3]
Deklarata përfshin standarde të rëndësishme për identitetin, kulturën, institucionet, pjesëmarrjen në vendimmarrje dhe mbrojtjen nga diskriminimi dhe asimilimi.[4]
Në veçanti, ajo njeh të drejta që lidhen me ruajtjen dhe zhvillimin e identitetit kulturor, pjesëmarrjen në vendimmarrje dhe mbrojtjen e trashëgimisë së popujve autoktonë.[4]
Por duhet të jemi juridikisht të saktë.
UNDRIP nuk përcakton automatikisht një formulë të vetme për përbërjen kushtetuese të një shteti. Ajo vendos standarde ndërkombëtare mbi të drejtat e popujve autoktonë, ndërsa mënyra konkrete e njohjes kushtetuese mbetet çështje e rendit kushtetues të shtetit.[5]
Kjo nuk e dobëson argumentin.
Përkundrazi, e bën atë më të qëndrueshëm.
Sepse kërkesa nuk është që një dokument ndërkombëtar të imponojë një ndryshim kushtetues.
Kërkesa është që standardet ndërkombëtare për identitetin, kulturën, vetëidentifikimin, pjesëmarrjen dhe mosdiskriminimin të merren seriozisht në procesin kushtetues.
Vetëidentifikimi dhe identiteti kulturor
Një element i rëndësishëm i standardeve moderne të të drejtave të njeriut është respektimi i identitetit dhe vetëidentifikimit.
Një shtet demokratik nuk duhet ta përcaktojë identitetin vetëm nga lart-poshtë.
Qytetarët duhet të kenë mundësi të shprehin lirshëm përkatësinë e tyre kulturore dhe identitare, pa diskriminim dhe pa pengesa të pajustifikuara.
Konventa Kuadër e Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare është një nga instrumentet kryesore evropiane në këtë fushë. Maqedonia e Veriut e ka nënshkruar atë më 25 korrik 1996 dhe e ka ratifikuar më 10 prill 1997; Konventa hyri në fuqi më 1 shkurt 1998.[6]
Kjo kornizë lidhet me ruajtjen dhe zhvillimin e identitetit, kulturës, traditave dhe pjesëmarrjes së personave që u përkasin pakicave kombëtare.
Prandaj, çështjet e identitetit nuk mund të trajtohen vetëm si çështje simbolike.
Ato kanë dimension juridik.
ICCPR dhe e drejta për kulturën dhe pjesëmarrjen
Një tjetër instrument i rëndësishëm është Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike.
Neni 25 garanton të drejtën e qytetarëve për të marrë pjesë në drejtimin e çështjeve publike, drejtpërdrejt ose përmes përfaqësuesve të zgjedhur, si dhe qasjen e barabartë në shërbimin publik.[7]
Neni 27 përcakton se personat që u përkasin pakicave etnike, fetare ose gjuhësore nuk duhet të privohen nga e drejta, së bashku me pjesëtarët e tjerë të grupit të tyre, për të gëzuar kulturën, për të ushtruar fenë dhe për të përdorur gjuhën e tyre.[7]
Këto dispozita janë të rëndësishme sepse tregojnë se identiteti kulturor, barazia dhe pjesëmarrja në jetën publike janë pjesë e mbrojtjes ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.
Ato nuk krijojnë vetvetiu një formulë për përbërjen e një kushtetute, por vendosin standarde që duhet të merren parasysh kur shteti trajton çështjet e identitetit dhe përfaqësimit.
Konventa nr. 169 e ILO-s
Edhe Konventa nr. 169 e Organizatës Ndërkombëtare të Punës për Popujt Indigjenë dhe Tribalë është një instrument i rëndësishëm ndërkombëtar.
Ajo trajton çështje që lidhen me identitetin, institucionet, kulturën, pjesëmarrjen dhe marrëdhëniet e popujve autoktonë me tokat dhe burimet e tyre.
Megjithatë, duhet theksuar qartë se Maqedonia e Veriut nuk është palë e Konventës nr. 169 të ILO-s.
Për këtë arsye, Konventa nuk duhet të paraqitet si traktat që krijon drejtpërdrejt detyrime për shtetin.
Ajo mund të përdoret si standard ndërkombëtar krahasues për mënyrën se si trajtohen çështjet e popujve autoktonë.
Ky dallim juridik është i rëndësishëm dhe e bën argumentin më profesional.
Rendi kushtetues
Këtu ndodhemi në thelbin e çështjes.
Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë së Veriut, përmes ndryshimeve të saj, përmban dispozita që lidhen me identitetin, trashëgiminë historike dhe kulturore dhe karakterin e shoqërisë.
Në veçanti, Amendamenti XXXVI përcakton:
“Republika mbron, garanton dhe kultivon karakteristikat dhe trashëgiminë historike dhe kulturore të popullit maqedonas.”[8]
Ky formulim është juridikisht i rëndësishëm.
Sepse vetë Kushtetuta e njeh trashëgiminë historike dhe kulturore si një vlerë që shteti duhet ta mbrojë, garantojë dhe kultivojë.[8]
Prandaj, çështja e historisë dhe identitetit nuk është jashtë rendit kushtetues.
Ajo është pjesë e tij.
Dhe pikërisht për këtë arsye duhet të shtrohet pyetja nëse rendi kushtetues i sotëm i pasqyron në mënyrë të plotë të gjitha shtresat historike dhe identitare që kërkojnë njohje dhe përfaqësim.
Nga njohja simbolike te përfaqësimi kushtetues
Këtu qëndron thelbi i kërkesës.
Nëse pranojmë karakterin multietnik të shtetit dhe nevojën që identitetet të pasqyrohen në jetën publike, atëherë duhet të diskutojmë edhe për mënyrën se si këto identitete pasqyrohen në rendin kushtetues.
Prandaj, çështja e njohjes dhe pasqyrimit të identitetit iliro-maqedon nuk duhet të mbetet vetëm në nivelin e debatit historik apo simbolik; ajo duhet të shqyrtohet si pjesë e rendit kushtetues, e përfaqësimit dhe e garantimit të identitetit kulturor.
Kjo është kërkesë për përfshirje, jo për përjashtim.
Nuk kërkon heqjen e të drejtave të komuniteteve të tjera.
Nuk kërkon mohimin e karakterit multietnik të shtetit.
Nuk kërkon zëvendësimin e një identiteti me një tjetër.
Kërkon që një trashëgimi e pretenduar si autoktone të mos mbetet jashtë diskutimit kushtetues vetëm sepse çështja është historikisht ose politikisht e ndjeshme.
Çfarë do të duhej të bëhej?
Nëse kjo çështje merret seriozisht, ajo duhet të kalojë nga niveli i deklaratave në nivelin e një procesi institucional dhe shkencor.
Ky proces duhet të përfshijë historianë, arkeologë, antropologë, gjuhëtarë, studiues të trashëgimisë kulturore, ekspertë të së drejtës kushtetuese dhe ndërkombëtare, universitete, institucione shtetërore dhe përfaqësues të shoqërisë civile.
Duhet të shqyrtohen burimet.
Duhet të analizohen gjetjet arkeologjike.
Duhet të krahasohen të dhënat historike dhe gjuhësore.
Duhet të studiohet trashëgimia kulturore.
Dhe mbi këtë bazë duhet të zhvillohet një debat i hapur mbi mënyrën se si kjo trashëgimi mund të pasqyrohet në institucionet dhe në rendin juridiko-kushtetues.
Shkenca duhet të flasë aty ku politika ka heshtur.
Dhe politika duhet të dëgjojë aty ku shkenca sjell dëshmi.
Një proces konstruktiv, jo një konflikt i ri
Kjo është arsyeja pse 25-vjetori i Marrëveshjes së Ohrit mund të shërbejë si pikënisje për një kapitull të ri.
Jo për të hapur një konflikt të ri identitar.
Jo për të zhbërë karakterin multietnik të shtetit.
Jo për t’i mohuar askujt të drejtat e fituara.
Por për të hapur një proces konstruktiv, parimor dhe institucional mbi historinë, identitetin, përfaqësimin dhe rendin kushtetues.
Një proces i tillë do të ishte në interes të vetë shtetit.
Sepse një shtet demokratik nuk duhet të ketë frikë nga pyetjet historike.
Një shtet juridik nuk duhet t’u shmanget kërkesave të argumentuara për njohje.
Dhe një shoqëri multietnike nuk duhet ta shohë njohjen e një identiteti si kërcënim ndaj identitetit të tjetrit.
Njohja nuk është domosdoshmërisht privilegj.
Përfaqësimi nuk është domosdoshmërisht përjashtim.
Mbrojtja e një trashëgimie nuk është mohim i trashëgimive të tjera.
25 vjet pas Ohrit: koha për një kapitull të ri
Njëzet e pesë vjet pas Marrëveshjes së Ohrit, pyetja nuk duhet të jetë vetëm se çfarë u realizua nga ajo marrëveshje.
Duhet të pyesim edhe:
Çfarë shteti duam të ndërtojmë në 25 vitet e ardhshme?
Një shtet ku identitetet konkurrojnë për hapësirë?
Apo një shtet ku identitetet e ndryshme gjejnë vend brenda një rendi kushtetues të drejtë?
Një shtet ku historia përdoret si armë politike?
Apo një shtet ku historia studiohet, dokumentohet dhe respektohet?
Përgjigjja duhet të jetë e dyta.
Prandaj, 25-vjetori i Marrëveshjes së Ohrit mund të jetë më shumë se një përvjetor. Mund të jetë pikënisje për një kapitull të ri të dialogut juridik, kushtetues, akademik dhe shoqëror.
Një kapitull ku historia, arkeologjia, e drejta ndërkombëtare dhe parimi i barazisë nuk përdoren për të ndarë qytetarët, por për të ndërtuar një zgjidhje më të drejtë.
Kjo nuk është thirrje për përjashtim. Është thirrje për përfshirje.
Nuk është kërkesë për të zëvendësuar një identitet me një tjetër. Është kërkesë që identiteti dhe trashëgimia iliro-maqedone të mos mbeten jashtë shqyrtimit dhe rendit juridiko-kushtetues.
Dhe mbi të gjitha:
Nuk është thirrje për konflikt, por për një proces konstruktiv, parimor dhe institucional që mund të çojë drejt një zgjidhjeje të drejtë dhe të qëndrueshme.
Sepse një shtet që është i sigurt në të ardhmen e tij nuk duhet të ketë frikë nga e gjithë historia e tij.
Historia nuk duhet të jetë fushë përjashtimi.
Ajo duhet të jetë themel i dialogut.
Fusnotat:
[1] Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE), Ohrid Framework Agreement, concluded at Ohrid and signed at Skopje, 13 August 2001, Basic Principles, paras. 1.2–1.3. Dokumenti përcakton, ndër të tjera, ruajtjen e karakterit multietnik të shoqërisë dhe pasqyrimin e tij në jetën publike.
[2] Burime publike të datës 12 gusht 2026 mbi programin e 25-vjetorit të Marrëveshjes së Ohrit në Shkup, përfshirë panelet e diskutimit dhe aktivitetet e 12–13 gushtit 2026.
[3] United Nations General Assembly, United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, Resolution A/RES/61/295, adopted 13 September 2007. Dokumenti u miratua me 143 vota pro, 4 kundër dhe 11 abstenime.
[4] United Nations, United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, veçanërisht nenet 3, 5, 8, 18, 19, 33 dhe 43, lidhur me vetëvendosjen, identitetin, kulturën, institucionet, pjesëmarrjen dhe konsultimin.
[5] United Nations, Audiovisual Library of International Law, materiale shpjeguese mbi Deklaratën e Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Popujve Autoktonë dhe statusin e saj si instrument deklarativ i standardeve ndërkombëtare.
[6] Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, statusi i Republikës së Maqedonisë së Veriut: nënshkrimi më 25 korrik 1996, ratifikimi më 10 prill 1997 dhe hyrja në fuqi më 1 shkurt 1998.
[7] United Nations, International Covenant on Civil and Political Rights, veçanërisht nenet 25, 26 dhe 27. Neni 25 lidhet me pjesëmarrjen në drejtimin e çështjeve publike dhe qasjen e barabartë në shërbimin publik; neni 27 mbron të drejtën e personave që u përkasin pakicave etnike, fetare ose gjuhësore për të gëzuar kulturën, fenë dhe gjuhën e tyre.
[8] Assembly of the Republic of North Macedonia, Constitution of the Republic of North Macedonia, Amendment XXXVI. Amendamenti përcakton se Republika mbron, garanton dhe kultivon karakteristikat dhe trashëgiminë historike e kulturore të popullit maqedonas.
[9] International Labour Organization, Indigenous and Tribal Peoples Convention, 1989 (No. 169). Konventa është instrumenti kryesor traktator i ILO-s për popujt autoktonë dhe tribalë. Në trajtimin e saj në këtë artikull, ajo përdoret si standard ndërkombëtar krahasues dhe jo si burim i një detyrimi traktator të drejtpërdrejtë për Republikën e Maqedonisë së Veriut.
[10] United Nations Human Rights Committee, General Comment No. 23 (1994): Article 27 (Rights of Minorities), CCPR/C/21/Rev.1/Add.5. Komentari sqaron natyrën e të drejtave të garantuara nga neni 27 i ICCPR-së dhe dallimin ndërmjet të drejtave të pakicave dhe të drejtës së popujve për vetëvendosje.
