Nga Isuf B. Bajrami
Ka krijesa që e njohin rrezikun nga zhurma që sjell me vete. Të tjera e ndiejnë në ndryshimin e erës, në heshtjen e papritur të pyllit, në lëvizjen e gjetheve që nuk përputhet më me ritmin e ditës. Natyra ka mënyrat e veta për të paralajmëruar se diçka ka ndryshuar, edhe atëherë kur syri ende nuk ka parë asgjë.
Kameleoni e njeh këtë gjuhë pa pasur nevojë ta mësojë. Trupi i tij i përgjigjet mjedisit përpara se mendja të ketë kohë ta emërtojë rrezikun. Ngjyra nuk është vetëm pamje; është përgjigje. Një reagim i heshtur ndaj asaj që afrohet, ndaj asaj që largohet, ndaj asaj që mund ta bëjë të dukshëm ose ta shpëtojë nga syri i tjetrit. Në botën e tij, përshtatja nuk është luks. Është instinkt.
Ndoshta edhe njeriu, në thellësi të vetes, ka ruajtur diçka nga kjo aftësi e lashtë. Kur rrethanat ndryshojnë, ndryshon edhe mënyra se si ai sillet. Frika e mëson të heshtë. Pasiguria e mëson të vëzhgojë. Dëshira për të mbijetuar e bind të kuptojë shpejt se nga cila anë fryn era.
Me kalimin e kohës, përshtatja mund të bëhet aq e natyrshme sa njeriu nuk e pyet më veten nëse po ndryshon për të mbijetuar apo nëse ka filluar të humbasë atë që ishte. Kufiri mes mbrojtjes dhe maskimit bëhet i padukshëm. Ajo që fillon si reagim ndaj rrezikut mund të shndërrohet ngadalë në mënyrë jetese.
Dhe pikërisht aty fillon pyetja që nuk lidhet vetëm me një krijesë të vogël të natyrës, por me vetë njeriun: çfarë ndodh kur përshtatja bëhet më e fortë se bindja?
Në natyrë, kameleoni ndryshon ngjyrë sepse mjedisi ndryshon. Në shoqëri, njeriu mund të ndryshojë gjuhën, qëndrimin, aleancën dhe madje edhe kujtesën e tij, sa herë që ndryshon klima rreth tij. Dallimi është se kameleoni nuk e quan këtë ndryshim besnikëri. Njeriu, shpesh, ka nevojë t’i japë një emër më të pranueshëm.
Kështu lind racionalizimi: mendja gjen arsye për atë që ndërgjegjja do ta kishte vështirë ta pranonte. Një dorëzim mund të quhet maturi. Një heshtje mund të quhet mençuri. Një kthesë e papritur mund të quhet pragmatizëm. Dhe sa më shpesh të përsëritet kjo, aq më pak i duket e huaj vetvetes.
Në këtë mënyrë, ngjyra nuk mbetet më vetëm mbi lëkurë. Ajo fillon të hyjë brenda.
Natyra nuk ndryshon gjithmonë me zhurmë. Një pemë mund të mbetet në të njëjtin vend dhe, megjithatë, brenda saj të ketë ndodhur një stinë e tërë. Gjethet bien pa pyetur nëse trungu është gati për dimrin. Rrënjët vazhdojnë të mbajnë tokën edhe kur sipërfaqja duket e zhveshur.
Edhe shoqëritë kanë stinët e tyre.
Ka kohë kur gjithçka duket sikur po lind nga e para. Flamujt ndryshojnë, fjalët ndryshojnë, fytyrat dalin në dritë, institucionet marrin emra të rinj dhe e ardhmja duket aq afër sa e kaluara duket e varrosur.
Por ajo që është varrosur nuk është gjithmonë e vdekur.
Disa gjëra nuk mbijetojnë si kujtim. Mbijetojnë si refleks.
Ato kalojnë nga një brez te tjetri jo domosdoshmërisht përmes fjalëve, por përmes mënyrës së sjelljes. Përmes frikës së trashëguar. Përmes heshtjeve që fëmija i mëson përpara se të kuptojë arsyen e tyre. Përmes bindjes se autoriteti nuk duhet kundërshtuar, se lidhja vlen më shumë se merita, se heshtja mund të jetë më e sigurt se e vërteta.
Kjo është mënyra se si një sistem mund të largohet nga institucionet dhe të mbetet në psikikën e njerëzve.
Nuk ka më nevojë për të njëjtat mure. Mjafton të ketë mbetur mënyra e të menduarit.
Dhe kur një mënyrë e tillë mendimi përshtatet me kohën e re, ajo nuk vjen domosdoshmërisht me fytyrën e së kaluarës. Mund të vijë e qetë, e kuruar, me një gjuhë moderne dhe me premtime të reja. Mund të mësojë fjalorin e demokracisë pa e përvetësuar domosdoshmërisht shpirtin e saj.
Këtu fillon ajo ndarje e heshtur mes pamjes dhe thelbit.
Lëkura e xharprit është tjetër gjë.
Ajo nuk është xharpri vetë. Është ajo që mbetet pasi një natyrë e vjetër ka lënë gjurmën e saj mbi një kohë të re. Është mbështjellësi i një instinkti që nuk ka nevojë të duket për të vazhduar të veprojë.
Një lëkurë mund të ndërrohet. Mund të lihet pas. Mund të thahet, të rrudhet, të humbasë ngjyrën. Por simbolika e saj është më e thellë: ajo dëshmon se diçka ka qenë aty.
Në psikikën njerëzore, e kaluara nuk largohet gjithmonë duke u zhdukur. Ndonjëherë ajo bëhet pjesë e mënyrës se si njeriu reagon ndaj së tashmes. Një shoqëri mund të mendojë se ka kapërcyer një epokë, ndërsa në sjelljet e saj vazhdon të mbajë disa prej mekanizmave të asaj epoke.
Kjo është trashëgimia më e vështirë për t’u parë, sepse nuk ka gjithmonë formë.
Ajo mund të jetë në mënyrën se si ushtrohet autoriteti, në mënyrën se si shpërndahet besimi, në mënyrën se si trajtohet kundërshtari dhe në bindjen e heshtur se pushteti duhet të ketë gjithmonë një dorë pas perdeve.
Kur kjo bindje bëhet normale, shoqëria fillon ta humbasë ndjeshmërinë ndaj saj.
E keqja nuk ka gjithmonë nevojë të duket e keqe. Mjafton të bëhet e zakonshme.
Prandaj pushteti duhet parë jo vetëm në atë që thotë, por në atë që i ndodh kur ndihet i sigurt.
Në pasiguri, njeriu mund të jetë i kujdesshëm. Në frikë, mund të jetë i përmbajtur. Por kur pushteti bindet se nuk ka më nevojë të japë llogari, atëherë dalin në sipërfaqe mekanizmat që fjalimet i kishin mbuluar.
Aty shihet nëse institucioni është vërtet institucion apo vetëm një zgjatim i vullnetit të dikujt.
Aty shihet nëse ligji është kufi apo mjet.
Aty shihet nëse qytetari është subjekt i shtetit apo thjesht objekt i tij.
Sepse pushteti nuk e zbulon karakterin e vet kur kërkon të fitojë. E zbulon kur beson se tashmë ka fituar.
Në atë pikë, maska bëhet më e rëndë se fytyra.
Dhe lëkura mund të duket e re, ndërsa instinkti nën të mbetet i vjetër.
Kosova është një shtëpi që nuk mund të ndërtohet vetëm me tulla të reja. Muret e saj mbajnë brenda zërat e atyre që kanë kaluar nëpër të, dhimbjet e atyre që kanë humbur, pritjet e atyre që ende besojnë dhe zhgënjimet e atyre që kanë parë shumë premtime të mbeten në gjysmë.
Ka dhoma ku drita ende nuk hyn sa duhet.
Ka dritare nga të cilat të rinjtë shikojnë drejt rrugëve të tjera dhe pyesin veten nëse ajo që kërkojnë do ta gjejnë ndonjëherë brenda kësaj shtëpie.
Ka themele që janë mbajtur me sakrificë, por edhe çarje që nuk mund të mbulohen përgjithmonë me bojë të re.
Një shtëpi e tillë ka nevojë për kujtesë.
Jo për të jetuar rob i së kaluarës, por për të mos lejuar që e kaluara të kthehet e veshur me rroba të së tashmes.
Sepse kujtesa kolektive nuk është vetëm ruajtje e asaj që ka ndodhur. Është edhe aftësia për të dalluar modelet që mund të përsëriten nën forma të reja.
Një shoqëri që harron shumë shpejt bëhet e pambrojtur ndaj së njëjtës plagë, edhe kur ajo vjen me një emër tjetër.
Ndoshta kjo është arsyeja pse kameleoni është një figurë kaq e çuditshme për t’u parë gjatë një ndryshimi të madh.
Ai nuk ka nevojë të shpallë se ka ndryshuar. Mjafton të ndryshojë ngjyrë.
Por çfarë ndodh kur ngjyra e re mbështetet mbi një lëkurë të vjetër?
Atëherë lind një pamje që kërkon më shumë vëmendje. Nga jashtë, gjithçka mund të duket ndryshe. Brenda, disa instinkte mund të vazhdojnë të funksionojnë me të njëjtën logjikë.
Njeriu mund të ndryshojë fjalorin pa ndryshuar marrëdhënien me pushtetin. Mund të ndryshojë simbolin pa ndryshuar mënyrën e bindjes. Mund të ndërrojë anën e tryezës pa ndryshuar mënyrën se si e sheh tjetrin.
Kjo nuk është gjithmonë hipokrizi e vetëdijshme. Ndonjëherë është diçka më e ndërlikuar: një mekanizëm mbijetese që me kalimin e kohës është kthyer në identitet.
Dhe kur një mekanizëm i tillë përsëritet mjaftueshëm, ai nuk ndihet më si zgjedhje.
Ndihet si natyrë.
Prandaj ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është se çfarë ngjyre ka sot kameleoni.
Pyetja është se çfarë e detyron të ndryshojë.
A është frika?
A është interesi?
A është kujtesa?
A është dëshira për të mbijetuar?
Apo është një bindje e vërtetë se koha ka ndryshuar dhe se bashkë me të duhet të ndryshojë edhe mënyra jonë e të jetuarit?
Sepse jo çdo përshtatje është mashtrim.
Edhe njeriu ka nevojë të ndryshojë. Edhe shoqëria ka nevojë të përshtatet. Edhe institucionet duhet të mësojnë nga koha. Por ndryshimi merr kuptim vetëm atëherë kur nuk shërben për të fshehur të njëjtën natyrë nën një pamje të re.
Në fund, lëkura nuk është prova e asaj që jemi.
Është vetëm ajo që bota sheh e para.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye duhet të mësojmë të shohim pak më thellë se lëkura.
Të shohim se çfarë instinkti lëviz poshtë saj.
Çfarë frike e ushqen.
Çfarë kujtese e mban gjallë.
Çfarë dëshire e shtyn të përshtatet.
Sepse një shtëpi demokratike nuk mbrohet duke dyshuar te çdo hije. Mbrohet duke mos humbur aftësinë për ta dalluar hijen nga drita.
Dhe kur era ndryshon përsëri, kur gjethet marrin një tjetër ngjyrë dhe natyra përgatitet për një stinë të re, mbetet vetëm një pyetje që nuk mund të marrë përgjigje nga ngjyra e jashtme:
çfarë ka ndryshuar vërtet — lëkura, apo ajo që jeton nën të?
