Nga Isuf B.Bajrami
Në prag të aktgjykimit ndaj krerëve të UÇK-së, përgjegjësia individuale, standardi “përtej dyshimit të arsyeshëm” dhe kufiri ndërmjet drejtësisë penale dhe narrativës politike.
Tani, kur kanë mbetur vetëm pak ditë deri në shpalljen e aktgjykimit ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, Kosova ndodhet përballë një prej momenteve më të rëndësishme juridike, politike dhe kombëtare të periudhës së pasluftës. Ky proces lidhet drejtpërdrejt me katër prej figurave qendrore të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, me luftën çlirimtare dhe me periudhën historike që çoi në çlirimin e Kosovës dhe në krijimin e shtetit të saj. Për këtë arsye, aktgjykimi i Dhomave të Specializuara në Hagë nuk mund të shihet vetëm si një vendim mbi fatin juridik të katër individëve. Ai do të jetë edhe një test për standardet mbi të cilat është zhvilluar ky proces dhe për aftësinë e kësaj gjykate për të ndarë përgjegjësinë individuale nga pesha politike dhe historike e një lufte çlirimtare.
Prandaj, pyetja që duhet të qëndrojë në qendër të këtij momenti është e qartë: A do të flasë prova apo narrativa në Hagë?
Në një proces penal, përgjigjja duhet të jetë vetëm një: prova.
Kjo është baza e drejtësisë penale. Barra e provës i takon Prokurorisë dhe fajësia duhet të provohet përtej dyshimit të arsyeshëm. Ky standard nuk është një formulim teknik pa peshë. Ai është kufiri që ndan një dënim të ligjshëm nga një përfundim i bazuar në hamendje, supozime ose interpretime që nuk e arrijnë nivelin e kërkuar nga e drejta penale.
Rregulla 140 e Rregullave të Procedurës dhe Provave të Dhomave të Specializuara e vendos këtë standard në themel të vendimmarrjes. Prandaj, Trupi Gjykues nuk duhet të përcaktojë nëse një teori është përgjithësisht e besueshme apo nëse një version i historisë duket më bindës. Ai duhet të përcaktojë nëse Prokuroria ka provuar, për secilin të akuzuar dhe për secilin element të përgjegjësisë së pretenduar, fajësinë përtej dyshimit të arsyeshëm. Kjo është detyra konkrete e gjykatës.
Katër të akuzuarit nuk mund të dënohen sepse kanë qenë drejtues të UÇK-së. Nuk mund të dënohen për shkak të pozitave politike ose ushtarake që kanë mbajtur. Nuk mund të dënohen për shkak të ndikimit që kanë pasur në historinë e Kosovës. Nuk mund të dënohen për shkak të organizatës që kanë përfaqësuar. Pozita nuk është vepër penale, autoriteti politik nuk është vepër penale dhe rëndësia historike nuk është vepër penale. Përgjegjësia penale është individuale dhe duhet të lidhet me veprime konkrete, me prova konkrete dhe me elementet konkrete të veprave për të cilat akuzohet secili person. Ky është parimi themelor mbi të cilin duhet të ndërtohet çdo aktgjykim.
Një prej çështjeve më të rëndësishme në këtë proces lidhet me mënyrën se si është ndërtuar përgjegjësia përmes konceptit të ndërmarrjes së përbashkët kriminale. Ekzistenca e një organizate politike ose ushtarake nuk është në vetvete provë e ekzistencës së një ndërmarrjeje kriminale. Ekzistenca e një strukture drejtuese nuk është automatikisht provë e një qëllimi kriminal. Komunikimi ndërmjet drejtuesve, marrëdhëniet politike ose bashkëpunimi institucional nuk mund të shndërrohen vetvetiu në provë të pjesëmarrjes në një projekt kriminal. Prokuroria duhet të provojë ekzistencën e elementeve juridike të kësaj forme përgjegjësie dhe lidhjen individuale të secilit të akuzuar me to.
Pikërisht këtu qëndron dallimi ndërmjet një organizate dhe një ndërmarrjeje kriminale. UÇK-ja ishte një forcë çlirimtare e krijuar në rrethana të jashtëzakonshme historike dhe ushtarake. Ajo u zhvillua në kushtet e represionit shtetëror dhe të një konflikti të armatosur për çlirimin e Kosovës. Nuk ishte një ushtri klasike shtetërore e ndërtuar mbi modelin e një aparati ushtarak të një shteti të konsoliduar. Strukturat e saj u formuan dhe funksionuan në kushtet e luftës, përmes organizimeve lokale dhe zonave operative. Ky realitet historik nuk mund të zëvendësohet me një model teorik të një ushtrie shtetërore dhe më pas të përdoret si bazë për të nxjerrë përfundime automatike mbi autoritetin dhe kontrollin.
Nëse një person ngarkohet me përgjegjësi për veprimet e vartësve, duhet të provohet autoriteti konkret dhe kontrolli efektiv që ai ka ushtruar. Duhet të përcaktohet çfarë ka ditur, mbi kë ka pasur kontroll, çfarë mundësish reale ka pasur për të vepruar dhe si lidhet kjo me veprat konkrete që i atribuohen. Titulli i një personi nuk është provë e kontrollit efektiv. Pozita politike nuk është provë e kontrollit efektiv. Një komunikim nuk është provë e kontrollit efektiv. Kontrolli duhet të provohet. Ky është një nga kufijtë më të rëndësishëm të përgjegjësisë penale.
Po aq vendimtare është mënyra se si janë vlerësuar provat rrethanore. Në një proces të tillë, ku shumë përfundime ndërtohen nga një numër faktesh të veçanta, gjykata duhet të tregojë qartë se si këto fakte lidhen me njëra-tjetrën dhe si çojnë te përfundimi mbi përgjegjësinë individuale. Një zinxhir provash është i vlefshëm vetëm nëse hallkat e tij janë të qëndrueshme. Një përfundim penal nuk mund të ndërtohet duke bashkuar një varg supozimesh dhe duke i paraqitur ato si prova. Rruga e drejtësisë duhet të jetë nga prova te përfundimi dhe jo nga përfundimi te prova.
Kjo është arsyeja pse aktgjykimi duhet të jetë veçanërisht i qartë në arsyetimin e tij. Ai duhet të tregojë cilat prova janë pranuar, çfarë faktesh provojnë ato, cilët elementë të veprës penale mbështesin dhe si është arritur në përfundimin se standardi “përtej dyshimit të arsyeshëm” është përmbushur. E njëjta kërkesë vlen edhe për dëshmitë. Numri i dëshmitarëve nuk përcakton peshën e provës. Një dëshmi duhet të vlerësohet sipas përmbajtjes së saj, qëndrueshmërisë, burimit të informacionit, përputhjes me provat e tjera dhe rrethanave në të cilat është dhënë.
Kur ekzistojnë mospërputhje ndërmjet deklarimeve, ato duhet të shpjegohen. Kur informacioni është indirekt, duhet të vlerësohet pesha e tij. Kur ekzistojnë arsye objektive për të vënë në pikëpyetje saktësinë e një dëshmie, gjykata duhet t’i trajtojë ato në mënyrë të arsyetuar. Një dëshmi nuk bëhet provë bindëse vetëm sepse përputhet me teorinë e akuzës. Ajo duhet të jetë bindëse në vetvete dhe në raport me tërësinë e provave.
E njëjta gjë vlen për dokumentet. Një dokument zyrtar nuk mund të marrë automatikisht peshë vendimtare vetëm për shkak të institucionit që e ka prodhuar. Duhet të vlerësohen autenticiteti, burimi, mënyra e krijimit, konteksti dhe përputhja me provat e tjera. Kjo çështje merr rëndësi të veçantë kur bëhet fjalë për dokumente të prodhuara nga institucionet e Serbisë. Serbia ishte palë në konfliktin e Kosovës dhe strukturat e saj shtetërore, policore dhe ushtarake ishin drejtpërdrejt të përfshira në zhvillimet e luftës. Për këtë arsye, çdo material i tillë duhet të shqyrtohet me rigorozitet maksimal për autenticitetin, besueshmërinë dhe kontekstin e tij. Autoriteti formal i dokumentit nuk mund të zëvendësojë provën. Në një proces penal, dokumenti duhet të bindë për përmbajtjen e tij.
Një tjetër çështje që kërkon vëmendje është selektiviteti i procesit. Dhomat e Specializuara kanë një mandat të përcaktuar dhe nuk mund të gjykojnë të gjithë historinë e konfliktit të Kosovës. Por mënyra se si është ndërtuar dhe zhvilluar ky proces ka krijuar një pyetje të rëndësishme politike dhe juridike: a është siguruar një trajtim i plotë dhe i drejtë i realitetit të konfliktit, apo është vendosur fokusi penal vetëm mbi njërën palë? Kjo pyetje nuk mund të injorohet.
Lufta e Kosovës nuk filloi në një vakum. Ajo ishte rezultat i një politike të gjatë represive ndaj popullsisë shqiptare të Kosovës dhe i përdorimit të dhunës shtetërore nga regjimi i atëhershëm serb. UÇK-ja u krijua dhe veproi në këtë realitet, me qëllimin e çlirimit të Kosovës. Prandaj, çdo proces juridik që lidhet me luftën e Kosovës duhet ta marrë seriozisht kontekstin historik në të cilin kanë ndodhur ngjarjet. Kjo nuk është çështje propagande. Është çështje e faktit historik. Dhe faktet historike kanë rëndësi edhe për vlerësimin juridik të ngjarjeve.
Nuk mund të ndërtohet një kuptim i plotë i një konflikti duke shkëputur veprimet e një pale nga rrethanat që e kanë prodhuar konfliktin. Por problemi më i madh qëndron te kufiri ndërmjet kontekstit dhe përgjegjësisë. Konteksti nuk mund të përdoret për të zëvendësuar provën e përgjegjësisë individuale. Asnjë strukturë organizative nuk mund të përdoret për të zëvendësuar provën e kontrollit. Asnjë pozitë politike nuk mund të përdoret për të zëvendësuar provën e veprimit. Dhe asnjë narrativë historike nuk mund të përdoret për të zëvendësuar standardin “përtej dyshimit të arsyeshëm”. Këtu duhet të vendoset kufiri i drejtësisë.
Një çështje tjetër që duhet të shtrohet është vetë modeli institucional i këtij procesi. Dhomat e Specializuara janë krijuar përmes një amendamenti kushtetues dhe ligjit të Republikës së Kosovës dhe janë të lidhura juridikisht me sistemin gjyqësor të Kosovës, ndërsa selia e tyre ndodhet në Hagë. Kjo ngre një pyetje që meriton përgjigje të plotë juridike dhe politike: A ishte e domosdoshme që një proces që buron nga rendi kushtetues dhe juridik i Kosovës të zhvillohej jashtë territorit të Kosovës?
Kosova e sotme nuk është Kosova e vitit 1999. Republika e Kosovës ka Kushtetutë, gjykata, prokurori, legjislacion penal dhe procedural dhe një rend juridik që njeh standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut. Prandaj, është legjitime të shtrohet si çështje politike dhe juridike mundësia që drejtësia për çështje të tilla të zhvillohet në Kosovë, me garanci të fuqishme ndërkombëtare.
Një model i tillë nuk do të nënkuptonte izolimin e drejtësisë nga komuniteti ndërkombëtar. Përkundrazi, një gjykatë vendore mund të funksiononte me pjesëmarrjen e gjyqtarëve ndërkombëtarë, me monitorim ndërkombëtar, me mekanizma të fuqishëm mbikëqyrjeje dhe me standarde të plota të së drejtës ndërkombëtare për gjykim të drejtë. Kjo do të mund të kombinonte dy kërkesa që nuk janë në kundërshtim me njëra-tjetrën: respektimin e rendit juridik të Republikës së Kosovës dhe garantimin e standardeve më të larta ndërkombëtare.
Kosova nuk duhet të trajtohet si vend pa kapacitet për të administruar drejtësi. Ajo është shtet me Kushtetutë dhe institucione. Nëse standardet ndërkombëtare janë të domosdoshme, ato mund të garantohen edhe në Kosovë përmes mekanizmave ndërkombëtarë të monitorimit dhe mbikëqyrjes. Kjo është një çështje që duhet të hapet seriozisht për të ardhmen: drejtësia ndërkombëtare mund të jetë e pranishme në Kosovë pa qenë domosdoshmërisht e nevojshme që drejtësia për Kosovën të zhvillohet jashtë Kosovës.
Në këtë kuadër, edhe kohëzgjatja e jashtëzakonshme e procesit dhe periudhat e gjata të paraburgimit kërkojnë vlerësim juridik. Paraburgimi është masë procedurale dhe jo dënim. Ai duhet të arsyetohet vazhdimisht me rrethana konkrete dhe të jetë në përputhje me parimin e proporcionalitetit. Sa më gjatë të zgjasë një proces penal, aq më e rëndësishme bëhet që kufizimi i lirisë të arsyetohet me standarde të rrepta dhe të kontrollueshme.
Edhe transparenca e procesit është pjesë e besueshmërisë së drejtësisë. Mbrojtja e dëshmitarëve dhe interesat legjitime të procedurës mund të kërkojnë masa të veçanta, por kufizimet duhet të jenë të domosdoshme dhe proporcionale. Një gjykatë që vendos mbi një kapitull kaq të rëndësishëm të historisë së Kosovës duhet të jetë në gjendje t’i shpjegojë publikut, në masën që lejohet nga ligji, bazën mbi të cilën ka arritur në përfundimet e saj. Sepse një aktgjykim nuk vlerësohet vetëm nga rezultati. Vlerësohet nga arsyetimi.
Nëse gjykata arrin në përfundim fajësues, duhet të tregojë qartë se cilat prova provojnë përgjegjësinë individuale të secilit të akuzuar, cilat janë elementet e veprave penale që janë provuar dhe pse ato prova e tejkalojnë standardin “përtej dyshimit të arsyeshëm”. Nëse Prokuroria nuk e ka arritur këtë standard, atëherë pasojat juridike janë të qarta. Nuk mund të ketë dënim mbi bazën e dyshimit, pozitës, historisë apo një narrative. Mund të ketë vetëm dënim kur fajësia individuale është provuar sipas standardit të kërkuar nga ligji. Kjo është ajo që e bën një gjykatë penale të drejtë.
Kosova nuk kërkon që askush të jetë mbi ligjin. Kosova kërkon që ligji të jetë mbi politikën. Kosova nuk kërkon privilegj për krerët e UÇK-së. Kërkon që ata të gjykohen sipas të njëjtit standard që do të zbatohej ndaj çdo të akuzuari. Kosova nuk kërkon që historia të zëvendësojë provën. Kërkon që prova të jetë baza e çdo vendimi. Dhe kjo është kërkesa më e drejtë që mund t’i bëhet një gjykate.
UÇK-ja ishte forcë çlirimtare e popullit të Kosovës. Lufta e saj ishte pjesë e përpjekjes historike të shqiptarëve të Kosovës për çlirim dhe liri. Kjo është e vërteta historike mbi të cilën duhet të kuptohet periudha e luftës. Prandaj, një proces penal nuk duhet të shndërrohet në instrument për të kriminalizuar luftën çlirimtare të Kosovës ose për të vendosur një përgjegjësi të përgjithshme mbi një organizatë dhe mbi një popull.
Objekti i gjykimit duhet të jetë përgjegjësia individuale. Kjo është pika ku duhet të ndalet çdo interpretim politik dhe të fillojë prova. Dhe pikërisht këtu qëndron përgjegjësia historike e Dhomave të Specializuara.
Një gjykatë e pavarur nuk duhet të vendosë sipas pritjeve politike, presioneve publike apo peshës historike të emrave që gjykon. Ajo duhet të vendosë sipas ligjit. Nëse prova e përmbush standardin, ligji duhet të zbatohet. Nëse prova nuk e përmbush standardin, ligji duhet të zbatohet. Në të dyja rastet, kriteri duhet të jetë i njëjtë.
Prandaj, në prag të aktgjykimit, Kosova duhet të jetë e qetë, e vendosur dhe e sigurt në kërkesën e saj. Nuk kërkon drejtësi të veçantë. Kërkon drejtësi të barabartë. Nuk kërkon që katër krerët e UÇK-së të trajtohen ndryshe nga të akuzuarit e tjerë. Kërkon që ata të mos trajtohen ndryshe për shkak se janë drejtues të UÇK-së. Kërkon që të mos dënohen për historinë e organizatës që kanë drejtuar dhe as për peshën e tyre politike. Kërkon që të dënohen vetëm nëse Prokuroria ka provuar fajësinë e tyre individuale përtej dyshimit të arsyeshëm.
Ky është standardi i drejtësisë. Ky është standardi i ligjit. Dhe nëse ky standard nuk është përmbushur, pafajësia nuk është privilegj. Është detyrim juridik.
Në fund, kjo është ajo që duhet të mbetet nga gjithë ky proces: një gjykatë nuk duhet të dënojë për atë që një person përfaqëson, por vetëm për atë që është provuar se ka bërë. Historia mund të analizohet, politika mund të debatohet dhe narrativat mund të përplasen, por në një sallë gjyqi vendos prova. Dhe nëse prova nuk e arrin pragun e kërkuar nga ligji, atëherë drejtësia nuk ka të drejtë ta plotësojë boshllëkun me supozime.
Kjo është arsyeja pse aktgjykimi i Hagës do të jetë një test për vetë drejtësinë: një test nëse përgjegjësia individuale do të mbizotërojë mbi përgjegjësinë kolektive, nëse prova do të mbizotërojë mbi narrativën, nëse standardi “përtej dyshimit të arsyeshëm” do të zbatohet në kuptimin e tij të plotë dhe nëse një gjykatë është e gatshme të vendosë vetëm mbi atë që është provuar.
Kosova nuk ka nevojë për një drejtësi që i përshtatet politikës. Kosova ka nevojë për një drejtësi që i bindet ligjit. Prandaj, pyetja mbetet: A do të flasë prova apo narrativa në Hagë?
Përgjigjja që kërkon drejtësia është e qartë: prova. Sepse kur fajësia nuk provohet përtej dyshimit të arsyeshëm, ligji nuk lejon që dyshimi të shndërrohet në dënim. Dhe kur prova nuk mjafton, pafajësia është drejtësi.
