Në Mars kemi parë, ose kemi besuar se kemi parë, pothuajse gjithçka. Tani roboti Curiosity, ndërsa eksploron kraterin Gale, ka fotografuar disa vrima jashtëzakonisht të gjera dhe të cekëta, të cilat nuk përputhen me asnjë rregull të njohur të gjeologjisë.
Diku në fund të një liqeni që është tharë miliona vite më parë dhe miliona kilometra larg Tokës, një rover (mjet robotik që lëviz vetë në sipërfaqen e një planeti ose trupi tjetër qiellor) i vetmuar vazhdon të zbulojë të kaluarën e planetit të kuq. Bëhet fjalë për ‘Curiosity’, i cili prej 14 vitesh eksploron kraterin Gale.
Gjatë kësaj kohe, roveri ka hasur forma të ndryshme të çuditshme: struktura shkëmbore që ngjajnë me luspa dragoi, mesditë të kuqe, perëndime me ngjyrë blu të pazakonta dhe madje eklipse të krijuara nga dy hënat e Marsit.
Misteri i vrimave
Zbulimi i fundit i ‘Curiosity’ është më i vështirë për t’u shpjeguar. Bëhet fjalë për disa vrima të vogla të shpërndara në terren, të fotografuara nga roveri ndërsa ngjitej në Valle Grande, një grykë e gjerë që përshkon shtresat e pasura me sulfate të malit Sharp, i cili dominon qendrën e kraterit Gale.
Nuk është hera e parë që në Mars vërehen zgavra në sipërfaqe. Në një planet me histori përplasjesh meteorësh dhe gjeologji komplekse, vrimat dhe gropëzimet janë të zakonshme.
Zakonisht shpjegimi është relativisht i thjeshtë: gurë të vegjël ose nyje minerale, më rezistente se shkëmbi përreth, mbeten në vend ndërsa materiali rreth tyre gërryhet. Në fund, edhe ato zhduken, duke lënë pas një gjurmë të vogël në terren.
Por vrimat e reja të fotografuara nga ‘Curiosity’ nuk përputhen me këtë model të njohur gjeologjik.
Një anomali gjeologjike
“Janë jashtëzakonisht të gjera, çuditërisht të cekëta dhe përreth tyre nuk ka asnjë gjurmë të ndonjë guri apo nyjeje minerale që mund të ketë qenë brenda tyre”, shpjegon Michelle Minitti, zëvendësdrejtuese shkencore e projektit MAHLI.
Pikërisht për shkak të kësaj anomalie, ekipi shkencor i ‘Curiosity’ ka vendosur ta studiojë fenomenin më në detaje.
Kamera MAHLI, e vendosur në krahun e roverit, ka fotografuar nga afër pjesën e brendshme të zgavrave, ndërsa kamerat Mastcam kanë marrë imazhe stereoskopike të terrenit përreth. Të dhënat e kombinuara mundësojnë krijimin e modeleve tredimensionale të sipërfaqes dhe, ndoshta, ndihmojnë shkencëtarët të zbulojnë origjinën e këtij misteri.
Në rrugën drejt majës së malit Sharp
‘Curiosity’ ndodhet aktualisht në një territor pothuajse të paeksploruar. Në fillim të vitit, roveri la pas të ashtuquajturin terren “boxwork”, një rrjet kreshtash të mineralizuara që ngjante me një rrjetë merimange të gurëzuar dhe që mendohet se është formuar nga ujërat nëntokësore që u zhdukën miliarda vite më parë.
Pak më herët, Curiosity kishte kaluar edhe nëpër një tjetër zonë të pazakontë: një fushë të tërë me çarje poligonale në formën e hojeve të bletëve. Secila prej tyre ishte vetëm disa centimetra e gjerë, por shtrihej në një sipërfaqe të madhe të Valle Grande.
Tani, ndërsa ngjitet gjithnjë e më lart në shpatet e malit Sharp, ‘Curiosity’ po kalon nëpër shtresa shkëmbore të pasura me sulfate, të cilat ndryshojnë përbërjen dhe pamjen ndërsa roveri ngjitet. Ndryshojnë tekstura, përbërja kimike dhe rezistenca ndaj erozionit, sikur çdo shtresë të ruajë një kapitull të ndryshëm të historisë klimatike të Marsit.
Faqet e shkruara në shkëmb
Në fund të gushtit 2026, ‘Curiosity’ arriti një tjetër pikë të rëndësishme: kapërceu 1000 metra diferencë lartësie nga baza e kraterit.
Maja e malit Sharp ngrihet rreth 5.5 kilometra mbi fundin e kraterit. Shtresat e tij sedimentare janë si faqet e një libri gjeologjik, ku secila shtresë tregon një periudhë të ndryshme të historisë së planetit.
Duke u ngjitur ngadalë, ‘Curiosity’ po i “lexon” këto faqe njëra pas tjetrës, në përpjekje për të kuptuar se si një botë që dikur kishte ujë u shndërrua në shkretëtirën e kuqe dhe të thatë që njohim sot.
Dhe vrimat nuk janë i vetmi mister i pazgjidhur. Studiuesit kanë vënë re gjithashtu ndryshime të menjëhershme në pamjen e shtresave më të reja shkëmbore. Disa prej tyre janë gri, më të ashpra dhe duket se i rezistojnë erozionit në një mënyrë krejt të ndryshme nga shkëmbinjtë përreth.
Për të kuptuar arsyen, Curiosity është ngarkuar të marrë mostra për analiza kimike, rezultatet e të cilave do të kërkojnë ende kohë.
Ndërkohë, edhe misteri i vrimave mbetet i hapur. A janë rezultat i një procesi të pazakontë erozioni? Apo shkaktohen nga ndonjë veti e fshehur e shkëmbinjve të Marsit? Për momentin, shkencëtarët nuk kanë ende një përgjigje përfundimtare.
