Njerëzit-ujqjanë pjesë e mitologjisë popullore prej qindra vjetësh, duke pasqyruar magjepsjen e vazhdueshme të njerëzve me idenë e “një personi që shndërrohet në ujk ose është në gjendje të marrë formën e një ujku”, siç e përkufizon këtë krijesë fjalori Merriam-Webster.
Megjithatë, një element i veçantë i mitit të njerëzve-ujq është bërë aq i përhapur, saqë është përfshirë edhe në përkufizimin e fjalorit Cambridge: “dikush që, sipas tregimeve, shndërrohet në ujk në kohën e hënës së plotë”. Por si u përhap kaq shumë ideja se njerëzit-ujq shndërrohen gjatë hënës së plotë?
Zanafilla e legjendave për njerëzit-ujq
Origjina e fjalës “werewolf” (njeri-ujk) mund të gjurmohet deri në anglishten e vjetër, megjithëse përshkrimi më i hershëm letrar i një njeriu që shndërrohet në ujk gjendet në Eposin e Gilgameshit, rreth vitit 2100 para Krishtit. Në këtë vepër, perëndesha Ishtar tregon për një ish-të dashur të cilin e kishte shndërruar në ujk. Referenca për njerëz që merrnin formën e ujqërve gjenden edhe në tekstet e lashta greke dhe romake.
Disa elemente të mitologjisë së njerëzve-ujq kanë ndryshuar gjatë shekujve. Për shembull, tregimet e Mesjetës shpesh vinin në qendër njerëzit që mbeteshin të burgosur brenda trupit të ujkut, ndërsa përshkrimet më të vonshme kanë theksuar më shumë karakteristikat shtazore të këtyre krijesave. Ashtu si elementet e tjera të legjendave për njerëzit-ujq, edhe ideja se ata shndërrohen për shkak të hënës së plotë nuk ka qenë gjithmonë pjesë e historive, por është zhvilluar gradualisht me kalimin e kohës.
Shumë përralla popullore mesjetare përshkruanin shndërrimin e njerëzve-ujq sipas ritmeve ose cikleve të caktuara. Në enciklopedinë Otia imperialia (1214), Gervase of Tilbury përmend “burra që shndërrohen në ujqër çdo muaj hënor”. Megjithatë, nuk dihet saktësisht se kur u shfaq për herë të parë një referencë që i lidhte shndërrimet e tyre posaçërisht me hënën e plotë.
Lidhja mes njerëzve-ujq dhe hënës së plotë mund të jetë zhvilluar pjesërisht nga ndikimi i folklorit dhe vëzhgimeve të qiellit të natës. Edhe ujqërit e zakonshëm janë lidhur prej kohësh me ciklin hënor. Hëna e janarit njihet gjerësisht si “Hëna e Ujkut”, me sa duket sepse gjatë kësaj periudhe të vitit ujqërit dëgjoheshin të ulërinin më shpesh, si në Amerikën e Veriut, ashtu edhe në Europë.
Në imagjinatën popullore, lidhja e njerëzve-ujq me hënën u forcua edhe nga besimi se vetë hëna mund të ndikojë në sjelljen e njerëzve. Megjithatë, ky besim mbështetet më shumë te bestytnitë sesa te shkenca.
Njerëzit-ujq dhe hëna në kulturën popullore
Në fund, ishte Hollivudi ai që e bëri të famshme idenë se njerëzit-ujq shndërrohen gjatë hënës së plotë. Filmi The Wolf Man, i vitit 1941, i lidhi këto krijesa me hënën, ndërsa vazhdimi i tij, Frankenstein Meets the Wolf Man, i vitit 1943, vlerësohet shpesh si filmi që e përforcoi përfundimisht lidhjen mes hënës së plotë dhe shndërrimit të njerëzve-ujq.
Ideja se shndërrimi nga njeri në ujk lidhet ngushtë me hënën e plotë mund të jetë bërë një element kaq i njohur i legjendës edhe sepse krijon ndjesinë e një fati tragjik, të pashmangshëm. Personi nuk mund të bëjë asgjë për të ndaluar ciklin hënor që shkakton shndërrimin dhe, në njëfarë mënyre, bëhet viktimë e gjendjes së tij të mbinatyrshme.
Kjo ndjenjë pafuqie dhe ideja e një shndërrimi të pavullnetshëm janë shfaqur shpesh në filmat që trajtojnë historitë e njerëzve-ujq.
Në fund të fundit, zhvillimi i kësaj ideje, nga folklori i shekujve të kaluar deri te kinemaja e dekadave të fundit, tregon qartë se si konceptet e mbinatyrshme vazhdojnë të ndryshojnë dhe të marrin forma të reja në imagjinatën e njerëzve.
