Në Shqipëri, fjalia “kush ka para del nga burgu” nuk është më thjesht një batutë e thënë me cinizëm në kafene. Është kthyer në një lloj aktakuze popullore ndaj drejtësisë. Mund të jetë e padrejtë për ndonjë rast konkret. Mund të mos qëndrojë gjithmonë juridikisht. Por si ndjesi shoqërore është bërë aq e fortë, sa çdo vendim gjykate që prek njerëz me pushtet, para apo histori institucionale lexohet menjëherë me dyshim.
Rasti i Mirlinda Karçanajt hyn pikërisht në këtë zonë të nxehtë, ku ligji dhe perceptimi publik nuk ecin më në të njëjtën rrugë. Gjykata e Lartë i ndryshoi masën nga “arrest në shtëpi” në “detyrim paraqitje” dhe “ndalim daljeje jashtë shtetit”. Në letër, ky është një vendim procedural. Në sytë e publikut, është një zbritje e fortë: nga izolimi në shtëpi, te paraqitja periodike para autoriteteve.
Dhe këtu nis kriza.
Sepse qytetari i zakonshëm nuk e lexon këtë vendim si jurist. Nuk hyn te nenet, te paragrafët, te arsyetimi teknik apo te terminologjia procedurale. Ai sheh diçka shumë më të thjeshtë: një ish-drejtuese e një institucioni të rëndësishëm, e përfshirë në një dosje me ndjeshmëri të lartë publike, nuk është më në arrest shtëpie. Për të tjerat, për hollësitë, për argumentet ligjore, publiku zakonisht dëgjon pak. Për mesazhin politik, kupton shumë.
Drejtësia mund të thotë: “Kemi zbatuar ligjin.”
Publiku përgjigjet: “Pse ligji duket kaq i butë me disa?”
Kjo është pyetja që e bën rastin Karçanaj më të madh se vetë Karçanaj.
Dosja ku përmendet emri i saj nuk është një çështje periferike. Ajo lidhet me AKSHI-n, një nga institucionet më të rëndësishme të shtetit digjital, me tendera, me para publike dhe me mënyrën se si administrohen shërbime që prekin drejtpërdrejt qytetarët. Akuzat janë ende për t’u provuar në gjykatë dhe çdo njeri duhet të prezumohet i pafajshëm deri në një vendim të formës së prerë. Kjo është e panegociueshme. Por po aq e panegociueshme është e drejta e publikut për të pyetur: a po funksionon drejtësia njësoj për të gjithë?
Nëse një qytetar i zakonshëm do të ishte në një dosje me këtë peshë publike, a do të kishte të njëjtën lehtësi në zbutjen e masës? A do të dëgjohej me të njëjtin kujdes? A do t’i shqyrtoheshin alternativat me të njëjtën imtësi? A do të kishte të njëjtën fuqi mbrojtjeje, të njëjtën vëmendje procedurale, të njëjtin luks juridik?
Këto janë pyetjet që e bëjnë shoqërinë mosbesuese.
Pak ditë më parë, Gjykata e Lartë vendosi një standard të rëndësishëm për masën “arrest në burg”. Thelbi është i drejtë: arresti nuk duhet të jetë automatik, prokuroria duhet të argumentojë konkretisht pse nevojitet kufizimi më i rëndë i lirisë dhe gjykatat duhet të shqyrtojnë realisht masat alternative. Në një shtet normal, ky do të ishte lajm i mirë. Paraburgimi nuk është dënim. Askush nuk duhet të mbahet i izoluar vetëm sepse opinioni publik kërkon ndëshkim të menjëhershëm.
Por Shqipëria nuk është një laborator i pastër juridik. Është një vend ku drejtësia ka ardhur deri këtu me plagë të thella mosbesimi. Është një vend ku qytetari ka parë për vite me radhë se ligji shpesh është i fortë me të dobëtit dhe elegant me të fortët. Prandaj, edhe kur standardi është europian, zbatimi i tij mund të duket shqiptar: i bukur në teori, selektiv në praktikë.
Problemi nuk është parimi. Problemi është kujt i shërben parimi.
Nëse Gjykata e Lartë po hap një epokë ku liria personale mbrohet më fort për çdo qytetar, atëherë kjo duhet përshëndetur. Nëse po korrigjohet një kulturë e vjetër e paraburgimit të tepruar, kjo është gjë e mirë. Por nëse ky standard nis të duket sikur funksionon më shpejt për njerëzit me status, me pushtet, me lidhje, me para dhe me avokatë të fuqishëm, atëherë ai nuk do të shihet si reformë. Do të shihet si rrugëdalje.
Dhe kjo është shumë e rrezikshme.
Sepse drejtësia nuk rrëzohet vetëm kur shkelet ligji. Rrëzohet edhe kur njerëzit binden se ligji nuk ka të njëjtën peshë për të gjithë. Rrëzohet kur qytetari beson se qelia është për të varfrit, ndërsa masat alternative janë për ata që dinë kë të telefonojnë, kë të paguajnë apo kë të aktivizojnë. Rrëzohet kur fjala “proporcionalitet” dëgjohet si term i bukur juridik për të zbutur fatin e të fortëve.
Këtu qëndron ironia e hidhur e rastit Karçanaj. Në një vend ku qytetari i zakonshëm sorollatet me muaj për një dokument, për një pronë, për një ankesë, për një të drejtë elementare, një vendim i tillë përkthehet thjesht: nga arresti në shtëpi, në “shihemi kur të paraqitesh”. Mund të jetë plotësisht i ligjshëm. Mund të jetë i arsyetuar. Mund të jetë në përputhje me standardet. Por në sytë e njerëzve, duket si një tjetër provë se sistemi di të bëhet i butë kur përballë ka njerëz me peshë.
Kjo është drama: drejtësia mund të ketë të drejtë në një vendim dhe prapë të humbasë publikun.
Për këtë arsye, rasti Karçanaj kërkonte dhe kërkon më shumë se një vendim. Kërkon transparencë bindëse. Kërkon arsyetim të qartë, të kuptueshëm edhe për qytetarin, jo vetëm për juristin. Kërkon që publikut t’i shpjegohet pse kjo masë është e mjaftueshme, çfarë garancish ka që hetimi nuk cenohet, pse nuk ekziston rreziku i ndikimit, i largimit apo i prishjes së provave. Në çështje me peshë të tillë publike, drejtësia nuk mund të mjaftohet duke folur vetëm me gjuhën e procedurës. Duhet të flasë edhe me gjuhën e besimit.
Sepse kur arsyetimi mungon ose nuk arrin te njerëzit, boshllëkun e mbush dyshimi. Dhe në Shqipëri, dyshimi është gjithmonë më i shpejtë se komunikata.
Ky nuk është një apel për burg me çdo kusht. Përkundrazi. Arresti nuk duhet të përdoret si trofe publik. Nuk duhet të ketë drejtësi me zemërim. Nuk duhet të ketë masa sigurie të vendosura për të kënaqur turmën. Çdo njeri ka të drejta, pavarësisht emrit, postit apo akuzës që rëndon mbi të.
Por po aq e vërtetë është se të drejtat nuk mund të duken si privilegj. Nëse humanizmi procedural zbulohet me entuziazëm vetëm kur preken njerëz me pushtet, atëherë nuk është më standard. Është favor. Nëse masat alternative përdoren kryesisht për ata që kanë mundësi të paguajnë mbrojtje të fortë ligjore, ndërsa qytetari pa emër mbetet në pritje, atëherë nuk kemi drejtësi moderne. Kemi drejtësi me dy shpejtësi.
Një shpejtësi për ata që kanë emër.
Një tjetër për ata që kanë vetëm hall.
Në këtë pikë, rasti Karçanaj bëhet pasqyrë e një problemi më të madh: mosbesimit kronik të shqiptarëve ndaj barazisë para ligjit. Kjo nuk është paranojë kolektive. Është kujtesë historike. Njerëzit kanë parë dosje që nisin me bujë dhe mbarojnë në heshtje. Kanë parë akuza të mëdha që treten me kohën. Kanë parë arrestime spektakolare dhe përfundime të zbehta. Kanë parë procese që zvarriten derisa publiku lodhet dhe skandali plaket.
Prandaj frika nuk është vetëm se dikush doli nga arresti i shtëpisë. Frika është se ky mund të jetë hapi i parë drejt harresës.
Nëse hetimi vazhdon me forcë, nëse gjykimi shkon deri në fund, nëse provat shqyrtohen seriozisht, nëse pasuria ndiqet, nëse përgjegjësia penale provohet ose rrëzohet me standarde të qarta, atëherë zbutja e masës nuk është domosdoshmërisht problem. Por nëse pas zbutjes vijnë shtyrjet, heshtja, zbehja e dosjes dhe zhdukja e përgjegjësisë në mjegullën e procedurave, atëherë publiku do të ketë arsye të thotë: ja, edhe kjo u mbyll si gjithë të tjerat.
Dhe pikërisht këtu, fjalia “kush ka para del nga burgu” merr fuqi.
Ajo nuk lind nga një vendim i vetëm. Lind nga përsëritja. Lind nga ndjesia se drejtësia është më e kujdesshme kur përballë ka dikë të rëndësishëm. Lind nga bindja se në Shqipëri nuk ka gjithmonë rëndësi çfarë ke bërë, por kush je, kë njeh dhe sa mundësi ke të mbrohesh. Lind nga diferenca mes qytetarit që pret drejtësi dhe të fuqishmit që negocion procedurën.
Në The Trial, njeriu përballet me një sistem ku procedura bëhet më e fuqishme se e vërteta. Shqipëria rrezikon një variant edhe më të hidhur: procedura bëhet shumë e hollë për të fortët dhe shumë e rëndë për të dobëtit. Për njërin ka proporcionalitet, alternativa, arsyetim të zgjeruar dhe standarde europiane. Për tjetrin ka pritje, qeli, shtyrje dhe heshtje.
Kjo nuk është drejtësi. Kjo është koreografi institucionale.
Rasti Karçanaj mund të jetë juridikisht i mbrojtshëm. Kjo duhet thënë me ndershmëri. Por një vendim juridikisht i mbrojtshëm nuk është domosdoshmërisht politikisht i padëmshëm. Në çështje të ndjeshme, drejtësia nuk gjykohet vetëm nga gjykata. Gjykohet edhe nga publiku. Dhe publiku, me të drejtë apo jo, sot po sheh një sinjal që e shqetëson: kur dosja prek para publike, tendera dhe pushtet, sistemi bëhet i ftohtë, teknik, i kujdesshëm. Kur prek qytetarin e zakonshëm, shpesh bëhet i shpejtë, i ashpër dhe i pandjeshëm.
Ndoshta kjo përshtypje është e padrejtë. Ndoshta vendimi është i saktë. Ndoshta Gjykata e Lartë po korrigjon një praktikë të vjetër, ku arresti përdorej më shumë seç duhej. Por nëse kjo është e vërteta, ajo duhet provuar me barazi. Jo vetëm në rastet që bëjnë lajm. Jo vetëm për njerëzit me emër. Jo vetëm për ata që kanë avokatë të fortë. Duhet provuar çdo ditë, në çdo gjykatë, për çdo qytetar.
Përndryshe, standardi europian do të mbetet i bukur në letër dhe i dyshimtë në jetë.
Drejtësia shqiptare ka nevojë të kuptojë një gjë të thjeshtë: njerëzit nuk kërkojnë domosdoshmërisht hakmarrje. Kërkojnë barazi. Nuk kërkojnë që çdo i akuzuar të mbahet në izolim. Kërkojnë që i varfri dhe i fuqishmi të maten me të njëjtën peshore. Nuk kërkojnë gjyqe në shesh. Kërkojnë që procedura të mos duket si strehë për elitën.
Në fund, ky është thelbi i gjithë debatit.
Nuk është çështja nëse “detyrimi i paraqitjes” është masë ligjore. Sigurisht që është. Nuk është çështja nëse arresti në shtëpi mund të zëvendësohet. Sigurisht që mundet. Nuk është as çështja nëse Karçanaj duhet shpallur fajtore para kohe. Jo, nuk duhet.
Çështja është tjetër: a po e bind drejtësia qytetarin se po vepron njësoj me të gjithë?
Në rastin Karçanaj, përgjigjja nuk duket bindëse.
Dhe nëse drejtësia nuk arrin ta bindë publikun, atëherë fiton fjalia më e rrezikshme që mund të qarkullojë në një shoqëri: se liria nuk varet nga ligji, por nga pesha e njeriut që përballet me ligjin.
Nëse kjo fjali bëhet bindje, atëherë problemi nuk është më vetëm një vendim gjykate. Problemi është se drejtësia ka fituar procedurën, por ka humbur publikun.
Dhe një drejtësi që humb publikun, edhe kur flet në emër të ligjit, tingëllon gjithnjë e më pak si drejtësi./VNA
