Nga 35 ndryshime që përmban pakti PS-PD, situata e kategorizuar paraqitet si më poshtë:
a) 14 ndryshime janë të karakterit teknik dhe pa vlerë politike
b) 4 ndryshime në favor të opozites
-marrja e kryesimit të disa grupeve të miqësisë
-punësimi i së paku edhe 3 këshilltarëve të grupit parlamentar
-detyrimi për të thirrur mbledhje komisioni brenda 2 ditësh, nese ¼ e deputeteve e kërkon
-futja e interpelancave në rendin e ditës së 3 mbledhjeve pasardhëse
Thene ndryshe ndryshime janë në favor të deputetëve të penalizuar (përjashtuar), sepse do t’iu mbahet më pak nga paga
c) 3 ndryshime pa asnjë dobi
-sekretariati i etikës i merr vendimet sipas vullnetit të mazhorances përsëri (sekretari i etikës është votëvendimtare kur votat ndahen baraz)
-vendimin final për masat disiplinore e merr Byroja e Kuvendit që është në dorë të PS
-njoftim ministrave dhe kryeministrit nëse institucionet në varësi nuk japin informacion për deputetet
d) 12 ndryshime në favor të mazhorancës
-mbajtën ndarjen në 11 komisione
-ruajtën të drejtën për kalimin me procedurë të përshpejtuar të ligjeve të integrimit
-i dhanë të drejtën vetes të ndryshojnë një ligj që ka kthyer Presidenti, edhe për shkaqe të tjera nga ato që thotë Presidenti
o superfuqizim i Komisionit Xhafajt, (Komisioni i Nismave Qytetare) sepse:
▪️ ai do të miratojë të gjitha rezolutat për insitucionet e pavaruara
▪️ do të bëjë rakoordimin e të gjitha strategjive dhe planeve të veprimit
▪️ do të trajtojë të gjitha peticionet e drejtuara nga publiku
-hiqet raportimi i SPAK dhe ILD në seancë plenare. Kjo në shkelje të Kushtetutës dhe ligjeve të miratuara me shumicë të cilësuar, që parashikojnë raportimin në seancë plenare të tyre, së paku 1 herë në vit.
-kufizohet e drejta e propozuesëve në emërimin e funksionarëve kushtetues
I. Çfarë sjellin këto ndryshime në funksionimin e Kuvendit
Figura e përgjithshme: një reformë kozmetike me bërthamë substanciale!
Nga 35 ndryshimet e propozuara, vetëm 4 mund të klasifikohen si lëshime reale ndaj opozitës, 14 janë neutrale teknikisht, 3 janë simbolike pa efekt praktik, dhe 12 — pra dymbëdhjetë — konsolidojnë dhe zgjerojnë pushtetin e mazhorancës. Kjo shpërndarje nuk është aksidentale; ajo pasqyron logjikën e brendshme të çdo marrëveshjeje midis një force dominuese dhe një opozite në krizë: ti merr disa dekorata, unë marr arkitekturën.
Efekti i parë dhe më i rëndësishëm strukturor është centralizimi i mëtejshëm i kontrollit mbi axhendën parlamentare. Ruajtja e 11 komisioneve, siç janë strukturuar, nuk është zgjidhje teknike — është zgjedhje politike. Shumësia e komisioneve nuk rrit efektivitetin legjislativ; ai e shtrinë kontrollin e mazhorancës në më shumë hapësira institucionale duke fragmentuar kapacitetin e opozitës për t’u fokusuar.
Efekti i dytë është superfuqizimi i Komisionit të Nismave Qytetare (Komisioni i Xhafajt). Bashkimi i tre funksioneve — miratimi i rezolutave për institucionet e pavarura, koordinimi i strategjive dhe planeve të veprimit, trajtimi i peticioneve publike — e shndërron këtë komision në një instrument të vërtetë kontrolli ekzekutiv mbi agjencitë e pavarura, me fasadë parlamentare. Ky nuk është thjesht zgjerim kompetencash; është krijimi i një porte institucionale përmes së cilës mazhoranca mund të ushtrojë presion mbi institucionet që nuk i nënshtrohen direkt ekzekutivit. Ndikimi mbi SPAK dhe institucionet e tjera të drejtësisë është implicit, por i lexueshëm.
Efekti i tretë dhe ndoshta më shqetësuesi nga pikëpamja kushtetuese është heqja e raportimit të SPAK dhe ILD në seancë plenare. Kjo nuk është rregullim procedural; është dëmtim i parimit të llogaridhënies publike parlamentare. Qëllimi funksional është i qartë: largimi i SPAK-ut që do të thotë edhe ekspozimi politik i fenomenit te korrupsionit qeveritar dhe krimit të organizuar, nga tribuna publike parlamentare zvogëlon mundësinë e deputetëve — sidomos të opozitës — për të ngritur çështje konkrete nga hetimet. Mbi të gjitha dëmtohet rëndë e drejta e publikut për t”u informuar dhe gjykuar mbi sjelljet politike dhe institucionale. Marrë bashkë me superfuqizimin e Komisionit të Xhafajt, efekti kumulativ është: SPAK diskutohet gjithnjë e më pak publikisht, bashkë me të edhe cështjet e korrupsionit qeveritar dhe krimit te organizuar diskutohen gjithnjë e më pak, por shtohet gjithnjë e më shumë institucionalisht nga komisioni i Xhafajt, kontrolli i mazhorancës ndaj tyre. Ky kombinim duhet të lexohet si sinjal i pastër i një dakordësie qe shënjestron pikerisht SPAK e sidomos luftën kundër korrupsionit dhe krimit te organizuar. E të dyja palët janë dakord.
Efekti i katërt është kufizimi i të drejtës së propozuesve në emërimet kushtetuese. Ndryshimi prek balancën midis autoriteteve propozuese dhe Kuvendit, duke i dhënë shumicës parlamentare dorë të lirë më të madhe në proçeset e emërimit, pa qenë e detyruar të negociojë me propozuesit sipas kushteve kushtetuese. Ky ndryshim, nëse interpretohet sipas logjikës së tij maksimale, mund të afektojë direkt emërimet në Gjykaten Kushtetuese, Avokatin e Popullit, ILD dhe një sërë institucionesh te pavarura — çka do të thotë se ka implikime shumë përtej vetë Kuvendit.
Ndryshimet e favorshme për opozitën — interpelanca brenda 3 seancave pasardhëse, mbledhje e detyrueshme komisioni me kërkesë të ¼ të deputetëve, apo punësimi i disa këshilltarë shtesë, apo (më ironikja) kryesimi i disa grupeve miqësie — janë reale, por kanë natyrë operative-administrative dhe nuk cenojnë asnjë mekanizëm pushteti të mazhorancës në Kuvend. Ato rrisin pak kapacitetin teknik të opozitës pa i dhënë asaj asnjë instrument bllokimi apo ndikimi substancial, madje duke humbur ajo edhe disa hapësira politike që i kishte deri tani.
II. Analiza kosto-përfitim: PS dhe PD
PS (Mazhoranca) — Fitues neto
Çfarë fitoi PS:
PS hyroi në këtë marrëveshje me një problem specifik: përjashtimi i opozitës e dëmtonte legjitimitetin ndërkombëtar të Kuvendit, sidomos në kontekstin e integrimit europian dhe sfidave gjyqësore që ka mes vetes dhe SPAK. Duke ofruar 4 lëshime operative dhe 2 simbolike, PS arriti të:
* Normalizojë raportimin ndërkombëtar duke paraqitur Kuvendin si funksional dhe konsensual;
* Konsolidojë kontrollin mbi komisionet kyçe, duke mos lëvizur asnjë centimetër në pikën e 11 komisioneve — çka do të thotë se mbron raport-forcën ekzistuese;
* Krijojë një instrument të ri ndikimi mbi institucionet e pavarura nëpërmjet Komisionit të Integrimit;
* Heqë SPAK-un dhe ILD-in nga ekspozita parlamentare, duke ulur presionin publik parlamentar mbi hetimet në vijim;
* Zgjerojë hapësirën e veprimit ndaj legjislacionit të kthyer nga Presidenti, duke iu shmangur kufizimit kushtetues që detyronte shumicën të qëndronte brenda bazave juridike që kishte ngritur Presidenti;
* Mbrojë procedurën e përshpejtuar të ligjeve të integrimit — çka në praktikë do të thotë: mund të nxjerrë ligje thelbësore me shqyrtim minimal, nën shenja “integrimi europian”.
Kostoja e PS-së:
E vetmja kosto reale është koncesioni procedural — interpelanca dhe mbledhjet e komisioneve — që prodhon pak zhurmë parlamentare pa ndryshuar asgjë strukturore. PS pagoi sheqer dhe mori ar.
PD (Opozita) — Humbëse neto me fitim taktik
Çfarë fitoi PD:
PD hyroi e dobët — me krizë drejtimi, me mungesë strategjie qartë, me nevojën të demostronte kapacitet institucional pas periudhës së bojkoteve dhe turbolencave. Kjo dobësi u pasqyrua drejtpërdrejt në cilësinë e lëshimeve që mori:
* Grupimet e miqësisë dhe punësimi i këshilltarëve shtesë janë instrumente simbolike, jo pushtet real;
* Interpelanca dhe mbledhjet e komisioneve me ¼ janë fitim procedural, por pa forcë bllokuese;
* Paketa kundër penalizimeve financiare të deputetëve — ndryshim që legjitimon praninë, jo influencën.
Ajo çfarë PD mori, në thelb, është fasada e partisë opozitare funksionale — mesazhi se është duke punuar brenda institucionit, se është duke negociuar. Kjo ka vlerë elektorale afatshkurtër, sidomos kundër narrativës së opozitës nihiliste.
Kostoja e PD-së:
Kostoja është e rëndë dhe e fshehur:
* Duke miratuar heqjen e raportimit të SPAK-ut nga seancat plenare, PD ka nënshkruar një ndryshim që e dëmton pikërisht instrumentin publik me të cilin mund të presiononte PS-në mbi çështjet gjyqësore;
* Duke pranuar superfuqizimin e Komisionit të Nismave Qytetare, pa mekanizma kundërbalancues, ka lejuar krijimin e një porte kontrolli mbi institucionet e pavarura;
* Duke pranuar kufizimin e propozuesve në emërime, ka hequr dorë nga një hapësirë kushtetuese që mund ta kishte shfrytëzuar për të ndikuar emërime të ardhshme.
Më e rëndë nga të gjitha: PD ka nënshkruar një marrëveshje me kosto asimetrike dhe ka pranuar ta paraqesë si sukses. Kjo e bën atë të vështirë ta problematizojë më vonë, pasi ka qenë pala bashkëpërcaktuese.
III. Pamja nga syri i publikut
Çfarë sheh — dhe çfarë nuk sheh — qytetari
Nga perspektiva e qytetarit mesatar shqiptar, ky pakt mund të duket si shenjë normaliteti — dy palët kryesore politike ranë dakord për diçka, pa dhunë, pa bojkot, pa krizë. Pas viteve turbulence, kjo ka vlerë psikologjike. Por ky perceptim është ndërtuar mbi asimetri informacioni: publiku nuk di se si ndahen 35 ndryshimet, çfarë kushtojnë dhe kush fiton.
Çfarë humbet publiku:
Heqja e raportimit të SPAK-ut dhe ILD-it nga seancat plenare është ndoshta ndryshimi me pasoja më të drejtpërdrejta për qytetarin. Seancat plenare janë e vetmja tribunë institucionale transmetohet drejtpërdrejt, komentohet, ndiqet. SPAK-u duke raportuar aty, bëhej i dukshëm, i llogaridhënës dhe i prekshëm nga debati publik. Me heqjen e kësaj tribune, aktiviteti i SPAK-ut kthehet brenda kulisave institucionale — komisione, raporte teknike, dokumentacione — ku shumica e qytetarëve nuk arrijnë. E njëjta situatë edhe për ILD.
Çfarë humbet demokracia procedurale:
Kufizimi i propozuesve në emërime kushtetuese prek drejtpërdrejt parimet e kontrollit dhe balancës midis pushteteve. Nëse mazhoranca parlamentare mund të operojë me liri më të madhe në emërimet e gjyqtarëve kushtetues apo anëtarëve të institucioneve të pavarura, atëherë shtresa mbrojtëse ndërmjet politikës dhe drejtësisë rritet. Qytetari i zakonshëm nuk e lexon këtë si problem të menjëhershëm — por e ndjen efektin, me vonesë, kur gjykatat vendosin.
Paradoksi i komunikimit:
Pakti do të komunikohet si sukses i dialogut ndër-partiak. Dhe pjesërisht do të pranohet si i tillë. Por kjo është simptomë e një problemi më të thellë: kur standardi i suksesit institucional bëhet “u ulën dhe folën”, demokracia nuk është duke funksionuar — është duke simuluar funksionimin. Qytetari duhet të kërkojë jo nëse palët u pajtuan, por për çfarë u pajtuan dhe kush paguan.
Pakti PS–PD mbi Rregulloren e Kuvendit nuk është reformë parlamentare. Është një marrëveshje ekuilibri midis një force që ka çdo interes të ruajë status quo-në institucionale dhe një force që ka nevojë të gjejë një narrativë riinstalimi. Rezultati: 12 ndryshime konsolidojnë pozitën e mazhorancës, 4 i japin opozitës disa vegla funksionale, dhe publiku merr fasadën e konsensusit. Ndryshimi më shqetësues — heqja e SPAK-ut nga plenarja — kalon pothuajse i padukshëm, i mbuluar nga zhurmët e lëshimeve simbolike. Kjo është ekonomia e brendshme e pakteve asimetrike: kostot e rënda fshihen në teknikën e ndryshimit; fitimi i vogël vendoset në vitrinë./vna
