Nga Albert Z Zholi
Masakra e Tivarit mbetet një nga ngjarjet më të errëta dhe më tragjike të fundit të Luftës së Dytë Botërore për shqiptarët e Kosovës. Në fund të marsit dhe fillimin e prillit të vitit 1945, mijëra shqiptarë kosovarë të mobilizuar nga partizanët jugosllavë, u nisën drejt Tivarit, me pretendimin se do të përfshiheshin në frontet e luftës kundër forcave naziste. Por rrugëtimi i tyre përfundoi në një tragjedi të përgjakshme, ku qindra e sipas disa burimeve, mijëra shqiptarë mbetën të vrarë.
Edhe sot, pas më shumë se tetë dekadash, numri i saktë i viktimave mbetet i paqartë. Disa dokumente dhe studiues flasin për rreth 400 të vrarë, ndërsa burime të tjera e çojnë shifrën deri në 4200 viktima. Kjo paqartësi lidhet me mungesën e dokumentacionit të plotë, heshtjen e gjatë të regjimit jugosllav dhe interpretimet politike që kanë shoqëruar këtë ngjarje dramatike.
Megjithatë, ajo që mbetet e padiskutueshme është fakti se Masakra e Tivarit përfaqëson një krim të rëndë ndaj shqiptarëve të Kosovës dhe një plagë historike që vazhdon të ngjallë debat mes historianëve, studiuesve dhe opinionit publik shqiptar.
Masakra e Tivarit është një nga plagët më të rënda në historinë e shqiptarëve të Kosovës gjatë shekullit XX dhe, për fat të keq, edhe sot vazhdon të përdoret shpesh për interpretime politike e ideologjike. Në mars-prill të vitit 1945, mijëra shqiptarë të Kosovës u mobilizuan nga autoritetet ushtarake jugosllave me pretendimin se do të dërgoheshin në frontet e fundit të luftës kundër forcave naziste. Ata u grumbulluan në kolona dhe u nisën drejt Tivarit, në Mal të Zi. Pikërisht aty ndodhi tragjedia: qindra, sipas disa studiuesve mijëra shqiptarë, u vranë barbarisht nga forcat ushtarake jugosllave.
Shumë akademikë dhe studiues kosovarë kanë argumentuar ndër vite se përgjegjësia direkte për masakrën bie mbi strukturat serbo-jugosllave të kohës së Josip Broz Titos. Sipas tyre, organizimi, shoqërimi i kolonave, çarmatimi dhe më pas ekzekutimi i shqiptarëve, u krye nga ushtria dhe aparati ushtarak jugosllav. Studiues të Kosovës kanë sjellë dëshmi se shqiptarët u trajtuan me armiqësi dhe mosbesim nga qarqet ushtarake serbe, të cilat kishin frikë nga rezistenca shqiptare në Kosovë dhe synonin nënshtrimin e saj pas luftës.
Në këtë këndvështrim, shumë intelektualë kosovarë e konsiderojnë të padrejtë përpjekjen për t’ia faturuar përgjegjësinë kryesore udhëheqjes shqiptare të kohës. Ata argumentojnë se, pavarësisht marrëdhënieve të afërta politike mes komunistëve shqiptarë dhe jugosllavë në atë periudhë, nuk ekziston asnjë dokument arkivor i drejtpërdrejtë që të tregojë se Enver Hoxha apo drejtues të tjerë shqiptarë kanë urdhëruar, organizuar apo mbështetur masakrën. Përkundrazi, ata theksojnë se vetë natyra e ngjarjes, tregon qartë autorësinë e aparatit ushtarak jugosllav.
Sipas këtij interpretimi, është e vështirë të besohet se udhëheqja shqiptare do të pranonte me vetëdije eliminimin masiv të shqiptarëve të Kosovës, të cilët konsideroheshin pjesë e të njëjtit komb. Pikërisht për këtë arsye, shumë studiues kosovarë shprehen se përgjegjësit duhen kërkuar tek strukturat serbe të kohës, të cilat historikisht kanë ushtruar represion ndaj shqiptarëve të Kosovës.
Debati është ndezur edhe për shkak të qëndrimeve të studiuesve si Uran Butka, i cili në shkrimet dhe analizat e tij ka hedhur akuza ndaj Enver Hoxhës dhe udhëheqjes komuniste shqiptare. Kritikët e tij argumentojnë se këto akuza nuk mbështeten në dokumente konkrete arkivore që provojnë urdhra, komunikime apo vendime të drejtpërdrejta nga pala shqiptare për kryerjen e masakrës. Sipas tyre, interpretimet e Butkës mbeten më shumë në nivel dyshimesh politike dhe jo në prova historike të pakundërshtueshme.
Historianët seriozë kërkojnë që Masakra e Tivarit të trajtohet me përgjegjësi shkencore dhe jo me emocione politike. Një ngjarje kaq tragjike nuk duhet përdorur për të thelluar ndarjet ideologjike mes shqiptarëve, por për të ndriçuar të vërtetën historike mbi bazën e dokumenteve, dëshmive dhe arkivave. Dhe deri më sot, shumica e dokumenteve historike e lidhin organizimin dhe ekzekutimin e kësaj masakre me forcat ushtarake jugosllave të kohës së Titos
