Nga Luan Rama
Jeta e Moikom Zeqos qe krijim dhe kërkim i pandalur. Ai e jetoi krijimin si kërkim dhe kërkimin si krijim.
Poezia, eseja, studimi, reflektimi filozofik dhe hulumtimi shkencor ishin pjesë e së njëjtës përpjekje për të kuptuar botën, njeriun dhe kohën.
Moikomi kërkonte vazhdimisht atë që fshihet përtej dukjes së gjërave, lidhjet e padukshme mes historisë dhe mitit, mes kujtesës dhe identitetit, mes së shkuarës dhe së tashmes.
Në këtë kuptim, vepra e tij përfaqëson një nga përpjekjet më të plota intelektuale të kulturës shqiptare bashkëkohore.
Poet, studiues, arkeolog, eseist, mendimtar, politolog dhe intelektual i angazhuar, ai nuk i shihte këto fusha si territore të ndara.
Përkundrazi, ato komunikonin natyrshëm me njëra-tjetrën, duke formuar një univers të vetëm ku dija dhe imagjinata bashkëjetonin si forma të së njëjtës etje për njohje.
Në kërkimet e tij arkeologjike ai nuk gjurmonte vetëm objekte dhe dëshmi të së kaluarës. Kërkonte kuptime. Çdo artefakt, çdo mbetje qytetërimi, çdo fragment historie ishte për të pjesë e një rrëfimi më të madh mbi vazhdimësinë e kulturës dhe kujtesës njerëzore.
Edhe kur shkruante poezi, mbetej kërkues; edhe kur merrej me kërkime shkencore, mbetej krijues.
Por Moikomi nuk e konceptoi kurrë intelektualin si një vëzhgues të heshtur.
Ai e ndiente veten të lidhur me fatet e vendit dhe me sfidat e kohës së tij.
Sepse intelektualët e vërtetë shfaqen pikërisht në kohë dilemash, thyerjesh dhe krizash, atëherë kur shoqëria ka nevojë për ndërgjegje që të ruajnë busullën morale dhe kulturore.
Për këtë arsye ai ishte një intelektual i angazhuar publikisht, një zë qytetar që nuk pranoi të heshtte përballë deformimit të së vërtetës, harresës së historisë, varfërimit kulturor apo padrejtësive të kohës.
Angazhimi i tij nuk buronte nga ambicia për pushtet, por nga bindja se dija sjell përgjegjësi dhe se mendimi kritik është një detyrim ndaj shoqërisë.
Në të gjithë veprimtarinë e tij, Moikomi mbrojti idenë se kultura nuk është zbukurim i jetës publike, por themel i saj.
Ai besonte se një komb që humbet kujtesën humbet një pjesë të vetvetes dhe se një shoqëri që heq dorë nga mendimi kritik rrezikon të humbasë lirinë e saj.
Prandaj trashëgimia e Moikom Zeqos nuk është vetëm në veprën që la pas.
Ajo jeton në shembullin e një njeriu që nuk reshti së pyeturi, së kërkuari dhe së krijuari. Në dëshminë se njohja nuk është një mbërritje, por një udhëtim i pafund.
