Pemët freskojnë qytetet tona, strehojnë jetën e egër dhe thithin sasi të mëdha karboni. Por në të gjithë Europën, pyjet po përballen me presion në rritje, për shkak të kërkesës së shtuar për dru të nxitur nga prodhimi i energjisë dhe nga ndikimet gjithnjë e më të mëdha të ndryshimeve klimatike.
“Kur njerëzit mendojnë për pemët, i shohin ato si burime oksigjeni dhe hijeje, si pastruese të ujit dhe furnizuese me dru, por askush nuk mendon vërtet se sa të mahnitshme janë këto qenie të gjalla.”
Peter Wohlleben është një pylltar gjerman dhe autor bestseller, të cilit i atribuohet merita se i ka rikthyer Gjermanisë pyjet e saj.
Pyjet janë të lehta për t’u vlerësuar. Por edhe pemët urbane janë të paçmueshme, duke i bërë sheshet prej betoni dhe rrugët e asfaltuara të duken më të freskëta dhe duke shtuar një gjelbërim që i bën ato menjëherë më tërheqëse.
Ndërsa Europa po përballet me një tjetër verë me vapë ekstreme dhe temperatura rekord, pemët mund të ofrojnë hijen shumë të nevojshme dhe freskim natyror nga dielli përvëlues.
Dhe pavarësisht nëse një pemë ndodhet në qytet, në pyll, në një livadh me pemë frutore apo në anë të një rruge fshati, ajo jep gjithashtu një kontribut të madh në mbrojtjen e klimës dhe ruajtjen e biodiversitetit.
“Pyjet ruajnë karbon afatgjatë në biomasën e pemëve, por edhe në drurin e vdekur dhe në tokën minerale”, thotë Instituti Shtetëror Bavarez për Pylltarinë dhe Menaxhimin e Pyjeve (LWF) në Gjermani.
Sasia e saktë që ruhet nga çdo pemë varet nga shumë faktorë, si klima, madhësia, lloji dhe vendndodhja e saj.
Një keqkuptim i zakonshëm është se pemët ruajnë drejtpërdrejt gazin serrë dioksid karboni (CO2) që thithin nga atmosfera. Në fakt, ato përdorin karbonin (C) për të ndërtuar biomasë dhe çlirojnë oksigjen (O2) përsëri në ajër, shpjegon LWF.
Ruajtje e konsiderueshme e karbonit – por në rënie
“Pyjet janë një rezervuar i rëndësishëm karboni në mbarë botën”, thotë Instituti Thünen, Qendra Federale Kërkimore për Zonat Rurale, Pylltarinë dhe Peshkimin.
Megjithatë, aftësia e tyre për të vepruar si një rezervuar i tillë – pra për të tërhequr karbon nga atmosfera dhe për ta ruajtur atë – është zvogëluar vitet e fundit në BE, sipas Qendrës GFZ Helmholtz për Gjeoshkencat, duke cituar një studim të botuar në revistën Nature.
Thithja mesatare vjetore e karbonit nga pyjet në BE ndërmjet viteve 2020 dhe 2022 ka rënë me rreth 27% krahasuar me periudhën 2010–2014.
“Kjo është për shkak të shtimit të prerjeve të drurit për prodhimin e energjisë dhe pasojave të ndryshme të ndryshimeve klimatike, që variojnë nga nxehtësia dhe thatësira deri te dëmtimet nga insektet, stuhitë dhe zjarret pyjore.”
Megjithëse Europa ka një mbulim të konsiderueshëm pyjor, me rreth 40% të sipërfaqes së BE-së të mbuluar nga pyjet, një studim i fundit i publikuar në revistën Science paralajmëron se “çrregullimet pyjore në Europë ka shumë gjasa të shtohen në dekadat e ardhshme.”
Studiuesit parashikojnë se dëmet në pyjet e Europës pritet të rriten me 20% deri në vitin 2100 krahasuar me dekadat e fundit, edhe nëse bota i përmbahet objektivave ambicioze klimatike.
“Në të ardhmen, pyjet e Europës ka të ngjarë të thithin më pak karbon”, thotë Christopher Reyer, shkencëtar në Institutin e Potsdamit për Kërkime mbi Ndikimin Klimatik (PIK) dhe bashkautor i studimit.
“Nëse pyjet thithin më pak karbon, ose potencialisht çlirojnë më shumë sesa thithin, kjo rrit presionin mbi sektorë të tjerë, si transporti dhe bujqësia, për të ulur emetimet e tyre më shpejt. Në të njëjtën kohë, menaxhimi i pyjeve duhet të përqendrohet më fort në krijimin e pyjeve rezistente.”
Freski, hije dhe ajër i pastër
Pemët kryejnë gjithashtu funksione të rëndësishme në qytet – për shembull, duke siguruar hije. Kurora e një rrapi 60-vjeçar mund të arrijë gati 19 metra gjerësi, ndërsa ajo e një gështenje 11.2 metra, sipas një udhëzuesi për pemët urbane të publikuar nga Universiteti Teknik i Mynihut.
Shkencëtarët kanë renditur edhe përfitime të tjera – si fakti që pemët filtrojnë ndotësit nga ajri, duke përmirësuar cilësinë e tij.
Ato gjithashtu reduktojnë rrjedhjen sipërfaqësore të ujit pas reshjeve të dendura “duke kapur ujin e shiut në kurorat e tyre dhe duke ngadalësuar depërtimin e ujit në tokë”. Kjo zvogëlon rrezikun e përmbytjeve lokale të shkaktuara nga mbingarkesa e sistemit të kanalizimeve.
Dhe gjatë vapës së verës, pemët mund të veprojnë si një lloj kondicioneri natyror – kryesisht përmes avullimit. Një pemë gjetherënëse e rritur mund të avullojë rreth 300 deri në 500 litra ujë në një ditë të nxehtë vere, thotë LWF.
Me një avullim prej 400 litrash në ditë, kjo korrespondon me një kapacitet ftohës prej rreth 270 kilovat-orësh (kWh). Por shkalla reale e avullimit varet shumë nga kushtet e vendit.
Faktori kryesor është nëse ka ujë të mjaftueshëm në tokë. “Në kushte të thata, pemët mbyllin stomatat e tyre, gjë që ul ndjeshëm avullimin dhe, rrjedhimisht, edhe efektin ftohës”, vëren instituti.
Një strehë për biodiversitetin
“Pemët vendase janë pika të vërteta të nxehta të biodiversitetit: ato ofrojnë ushqim, strehim dhe habitat”, thotë një zëdhënëse e Shoqatës Bavareze për Mbrojtjen e Zogjve dhe Natyrës (LBV). “Shumë specie janë të specializuara për pemë shumë të caktuara, si fluturat, larvat e të cilave ushqehen vetëm me specie të caktuara pemësh.”
Diversiteti është thelbësor: grupimet e përziera të specieve vendase krijojnë shumë më tepër habitate dhe janë më të qëndrueshme sesa grupimet monotone ose me specie jo vendase, të cilat kanë pak vlerë për shumë kafshë.
LBV është veçanërisht e përkushtuar ndaj mbrojtjes së livadheve me pemë frutore.
Këto janë ndër habitatet më të pasura me specie në Europën Qendrore: “Pemët e vjetra frutore me zgavra ofrojnë vende folezimi për zogj si kukuvajka e vogël, ndërsa lulet janë një burim i rëndësishëm ushqimi për bletët e egra dhe fluturat. Ndërveprimi mes pemëve, livadheve dhe përdorimit ekstensiv të tokës krijon gjithashtu habitat për lakuriqët e natës dhe shumë lloje brumbujsh.”
Qoftë në qytet apo në fshat, pemët janë shtëpi. Zogj si mëllenjat dhe trumcakët folezojnë në kurorat e pemëve urbane, ndërsa lulet dhe gjethet ofrojnë ushqim për insektet.
