Kush ishin gladiatorët më të famshëm të Romës së lashtë? Para se të përballeshin në duele të përgjakshme për argëtimin e turmave në arena si Koloseu, luftimet e gladiatorëve kishin një qëllim krejt tjetër. Në shekullin III para Krishtit, ato zhvilloheshin gjatë ceremonive mortore si flijime rituale për të nderuar të vdekurit.
Kjo ndryshoi rreth vitit 27 para Krishtit, kur Augusti mori pushtetin. Ai i shkëputi ndeshjet e gladiatorëve nga funksioni i tyre fetar dhe i ktheu në një pjesë të rregullt të argëtimit publik. Kështu lindën emrat që do të mbeteshin në histori, si Spartaku, Spikuli, Markus Atili dhe të tjerë.
Shumica e gladiatorëve ishin skllevër të detyruar të luftonin, por kishte edhe qytetarë të lirë që regjistroheshin vullnetarisht për të fituar para dhe famë. Ata stërviteshin për muaj të tërë në shkolla të posaçme, të drejtuara nga pronarë të pasur që përfitonin nga sukseset e luftëtarëve të tyre.
Ndryshe nga sa besohet shpesh, gladiatorët nuk luftonin gjithmonë deri në vdekje. Zakonisht ndeshja përfundonte kur njëri dorëzohej duke ngritur një gisht. Vetëm rreth 10–20% e gladiatorëve humbnin jetën në arenë, pasi ata përfaqësonin një investim të kushtueshëm për pronarët e tyre.
Megjithëse secili gladiator luftonte vetëm disa herë në vit, disa prej tyre fituan famë të madhe falë aftësive, historisë personale ose karakterit të tyre.
Mark Atili
Mark Atili ishte një qytetar i lirë romak që zgjodhi vetë të bëhej gladiator, diçka shumë e pazakontë në atë kohë.
Në ndeshjen e tij të parë në amfiteatrin e Pompeit, ai u përball me Hilarusin, një veteran që kishte fituar 12 nga 14 duelet e tij. Kundër çdo pritshmërie, Atili e detyroi kundërshtarin të dorëzohej. Më pas mundi edhe një gladiator tjetër me 12 fitore.
Suksesi i tij u përjetësua në mbishkrimet e Pompeit. Kur Vezuvi shpërtheu në vitin 79 pas Krishtit dhe mbuloi qytetin me hi, ato mbishkrime u ruajtën, duke bërë që emri i Atilit të mbijetojë deri në ditët tona.
Spikuli
Spikuli u stërvit në shkollën e gladiatorëve në Kapua. Në ndeshjen e tij të parë ai mundi dhe vrau Aptonetin, një gladiator me përvojë që kishte fituar 16 duele.
Fitorja tërhoqi vëmendjen e perandorit Neron, i cili e mbuloi Spikulin me dhurata, madje i dhuroi edhe një pallat. Edhe pse mbeti zyrtarisht skllav, ai jetonte në luks dhe shërbehej nga skllevër të tjerë.
Kur Neroni u përball me kryengritjen që do t’i sillte fundin, ai kërkoi që Spikuli ta vriste për t’i shmangur poshtërimin. Gladiatori nuk iu përgjigj kërkesës dhe Neroni kreu vetëvrasje. Më vonë, sipas historianëve romakë, turma që rrëzonte statujat e Neronit vrau edhe Spikulin.
Komodi
Komodi ishte perandori romak që sundoi nga viti 180 deri në 192 pas Krishtit dhe njihet si një nga sundimtarët më të diskutueshëm të Romës.
Djali i Mark Aurelit, ai e konsideronte veten mishërimin e Herkulit dhe shpesh shfaqej i veshur me lëkurë luani. Burimet antike e përshkruajnë si mizor, të shthurur dhe megaloman.
Komodi ishte i fiksuar pas gladiatorëve dhe pretendonte se kishte hyrë në arenë plot 735 herë. Ai luftonte kryesisht me kafshë të egra, por ndonjëherë edhe me gladiatorë. Askush nuk guxonte ta plagoste ose ta vriste një perandor në fuqi, ndaj fitoret e tij ishin pothuajse të sigurta.
Flama
Flama ishte një gladiator me origjinë siriane që u bë i famshëm gjatë sundimit të perandorit Hadrian.
Ai zhvilloi 34 ndeshje dhe u dallua për një fakt të jashtëzakonshëm: iu ofrua liria katër herë, por e refuzoi çdo herë, duke zgjedhur të vazhdonte jetën si gladiator.
Karriera e tij e gjatë u bë e mundur edhe falë mëshirës së gjyqtarëve të arenës, të cilët në disa raste i kursyen jetën ose shpallën barazim. Flama vdiq në moshën 30-vjeçare, më i moshuar se shumë gladiatorë të tjerë.
Spartaku
Spartaku është gladiatori më i famshëm i Romës së lashtë, edhe pse nuk luftoi kurrë në arenë.
I lindur me shumë gjasa në Ballkan, ai u shit si skllav dhe u dërgua në një shkollë gladiatorësh në Kapua. Në vitin 73 para Krishtit, ai u arratis së bashku me një grup gladiatorësh dhe u strehua në malin Vezuv.
Shumë skllevër të tjerë iu bashkuan shpejt dhe Spartaku udhëhoqi Kryengritjen e Tretë të Skllevërve, një nga rebelimet më të mëdha kundër Romës. Brenda pak kohësh ai komandonte një ushtri që, sipas disa vlerësimeve, arriti deri në 100,000 luftëtarë.
Pas disa fitoreve të rëndësishme, kryengritja u shtyp në vitin 71 para Krishtit nga gjenerali Mark Licin Krasi. Pothuajse e gjithë ushtria e Spartakut u shkatërrua dhe vetë ai humbi jetën në betejë. Megjithatë, emri i tij mbeti simbol i luftës për liri dhe kundër shtypjes.
