Në prillin e vitit 1972, Asllan Beja, një emër i njohur i regjimit komunist dhe pjesë e strukturave të pushtetit të kohës, i shkruante Enver Hoxhës për një çështje familjare që mbante brenda gjithë mizorinë e sistemit.
Bëhej fjalë për motrën e tij, Nalo Hoxhën. Prej vitesh ajo jetonte në internim në Savër të Lushnjës, bashkë me tri vajzat e saj, pasi djali i ishte arratisur jashtë shtetit në vitin 1960. Dënimi i një njeriu ishte kthyer në dënim të gjithë familjes. Nëna dhe motrat kishin paguar për arratisjen e djalit e vëllait.
Kur afati i internimit kishte përfunduar, familja nuk po kërkonte asgjë të jashtëzakonshme. Thjesht të largohej nga Savra dhe të kthehej në Tiranë. Por dyert në kryeqytet ishin mbyllur. Edhe pse njëra nga vajzat kishte qenë pedagoge në Liceun Artistik dhe tjetra kishte mbaruar arsimin e lartë, ato mbeteshin punëtore fushe.
Kjo është pjesa më e rëndë e historisë. Jo vetëm internimi, por mënyra si regjimi vazhdonte ta mbante njeriun të ulur, edhe pasi dënimi zyrtar quhej i përfunduar. Një jetë e mbyllur në Savër nuk mjaftonte. Duhej edhe mohimi i kthimit, mohimi i profesionit, mohimi i të drejtës për të nisur nga e para.
Asllan Beja ishte interesuar në Tiranë, por pa rezultat. Prandaj letra për Enver Hoxhën ishte edhe tentativa e fundit për të zgjidhur diçka që, në një shtet normal, nuk duhej të kishte nevojë për ndërhyrjen e udhëheqësit.
Përgjigjja që mori kjo letër ishte një fjali e shkurtër, e ftohtë, pa asnjë lëkundje njerëzore: “Asnjë favor, sepse nuk e meritojnë. Të punojnë atje ku janë dhe të fitojnë me djersë. Mjaft kohë kanë rrojtur si zotërinj!”
Në ato pak fjalë është gjithë fytyra e diktaturës. Gratë e internuara paraqiten si njerëz që kërkojnë favore. Vajzat e arsimuara, të lëna në punë fushe, trajtohen sikur duhet të shlyejnë ende një borxh ndaj pushtetit. Familja, edhe pas përfundimit të internimit, mbetet nën dënim.
Ky ishte mekanizmi i vërtetë i diktaturës: internimi nuk mbaronte me afat, sepse damka mbetej mbi familjen. Arratisja e një djali mjaftonte që nëna dhe motrat të nxirreshin nga jeta e tyre, të zhvendoseshin, të përuleshin dhe, edhe pas viteve të dënimit, të mos lejoheshin të ktheheshin aty ku kishin pasur shtëpinë, punën, kujtesën.
Prandaj kjo letër nuk është thjesht një korrespondencë mes një funksionari dhe udhëheqësit. Është dëshmi e një kohe kur fati i grave të internuara vendosej me një shënim anash fletës; kur arsimimi, puna dhe jeta e mëparshme fshiheshin me një fjali; dhe kur edhe kërkesa më njerëzore mund të rrëzohej me ftohtësinë: “Asnjë favor, sepse nuk e meritojnë.”
