Nga Isuf B.Bajrami
Kur vargjet e një poeti të madh bëhen pasqyrë e shqetësimeve të sotme politike dhe e marrëdhënies së përhershme mes pushtetit, Atdheut dhe përgjegjësisë kombëtare
Ka vargje që nuk i përkasin vetëm kohës kur janë shkruar. Ato lindin nga një realitet i caktuar historik, por, falë fuqisë së fjalës dhe thellësisë së mendimit, kapërcejnë kufijtë e kohës për t’u rikthyer sa herë që shoqëria përballet me plagë të ngjashme. Janë vargje që nuk plaken, sepse prekin çështje që mbeten vazhdimisht të pranishme në jetën e një kombi: Atdheun, përgjegjësinë, drejtësinë dhe fatin e qytetarit.
Të tilla janë edhe vargjet e Atë Gjergj Fishtës:
O Perëndi, a ndjeve,
Tradhtarët na lanë pa Atdhé.
E Ti rri e gjuen me rrfé,
Lisat n’për male kot!
Atë Gjergj Fishta, Juda Makabe, në: Vepra, vëll. V, Botimet FISHTA, f. 44.
Sa herë që këto vargje rikthehen në vëmendjen tonë, është e vështirë të mos ndiejmë jehonën e tyre në realitetin shqiptar. Jo domosdoshmërisht sepse koha e sotme është e njëjtë me atë të poetit, por sepse disa prej shqetësimeve që e kanë munduar ndërgjegjen kombëtare vazhdojnë të kërkojnë përgjigje.
Si është e mundur që fjala e një poeti, e shkruar në rrethana të tjera historike, të tingëllojë kaq e afërt me zhgënjimet e së tashmes? A kemi të bëjmë me fuqinë e jashtëzakonshme të letërsisë për ta depërtuar kohën, apo me përsëritjen e disa dobësive që shoqëria shqiptare ende nuk ka arritur t’i kapërcejë?
Ndoshta përgjigjja qëndron në të dyja.
Poeti i madh nuk është vetëm dëshmitar i kohës së vet. Ai është edhe interpretues i shpirtit të shoqërisë, i shqetësimeve që shpesh mbeten të pathëna dhe i kundërthënieve që fshihen pas fjalëve solemne. Në këtë kuptim, Gjergj Fishta nuk na flet vetëm përmes historisë, por edhe përmes pyetjeve që vargjet e tij vazhdojnë të na shtrojnë sot.
Fishta, Atdheu dhe dhimbja e ndërgjegjes kombëtare
Atë Gjergj Fishta zë një vend të veçantë në historinë e letërsisë dhe të mendimit kombëtar shqiptar. Në veprën e tij, Atdheu nuk është një nocion abstrakt dhe as një fjalë që merr kuptim vetëm në ditë festash e përvjetorësh. Ai është një lidhje e thellë me historinë, gjuhën, kujtesën dhe dinjitetin e një populli.
Për Fishtën, dashuria për Atdheun nuk mund të ndahet nga përgjegjësia morale ndaj tij. Atdheu nuk është vetëm ajo që trashëgojmë nga të parët, por edhe ajo që kemi për detyrë t’u përcjellim brezave të ardhshëm.
Pikërisht këtu merr kuptim dhimbja që shprehet në vargjet e cituara. Fjala e poetit nuk është një ankesë e zakonshme. Ajo është një klithmë e ndërgjegjes përballë rrezikut që interesat e ngushta të njerëzve të vihen mbi interesin e përbashkët.
Fjala tradhtarë është e rëndë dhe kërkon kujdes në përdorim. Ajo nuk duhet të shndërrohet në etiketë politike për kundërshtarin, as të përdoret pa fakte e pa përgjegjësi. Në kontekstin e këtyre vargjeve, ajo shpreh një shqetësim të thellë moral: frikën se ata që duhet ta mbrojnë Atdheun mund të dështojnë në përmbushjen e këtij detyrimi.
Kjo është arsyeja pse vargjet e Fishtës mund të lexohen edhe sot si një thirrje për reflektim mbi marrëdhënien mes pushtetit dhe përgjegjësisë.
Sepse historia nuk njeh vetëm rreziqe që vijnë nga jashtë. Një shoqëri mund të dobësohet edhe nga brenda, kur institucionet humbin besimin e qytetarëve, kur përgjegjësia publike zëvendësohet me arsyetime dhe kur interesi i përbashkët rrezikon të nënshtrohet ndaj interesave individuale apo grupore.
Kur pushteti largohet nga qytetari
Shqipëria e sotme, ashtu si shoqëritë e tjera shqiptare në rajon, përballet me sfida të shumta politike, ekonomike dhe shoqërore. Pritshmëritë e qytetarëve ndaj institucioneve janë të mëdha, ndërsa kërkesa për drejtësi, transparencë, zhvillim dhe mundësi të barabarta mbetet një çështje themelore e jetës publike.
Në një shoqëri demokratike, qytetari nuk pret vetëm që pushteti të marrë vendime. Ai pret që këto vendime të jenë në shërbim të interesit publik, të merren me përgjegjësi dhe të shoqërohen me llogaridhënie.
Por, kur mes premtimeve politike dhe përvojës së përditshme të qytetarëve krijohet një hendek i madh, lind zhgënjimi. Kur qytetarët ndiejnë se zëri i tyre dëgjohet më shumë gjatë fushatave sesa gjatë qeverisjes, besimi ndaj institucioneve mund të dobësohet. Kur përgjegjësia për problemet publike kalon nga njëri institucion te tjetri, pa zgjidhje të qëndrueshme, krijohet përshtypja se llogaridhënia është bërë përjashtim dhe jo rregull.
Këto shqetësime nuk i përkasin vetëm një partie apo një qeverie. Ato lidhen me standardet e kulturës politike dhe me mënyrën se si kuptohet ushtrimi i pushtetit.
Përgjegjësia e atyre që qeverisin është, natyrisht, e veçantë. Ata kanë mandat për të vepruar, kompetenca për të marrë vendime dhe detyrim për t’u dhënë qytetarëve llogari për rezultatet. Prandaj, cilësia e qeverisjes nuk mund të matet vetëm me deklarata, premtime apo fjalime, por edhe me rezultatet konkrete, funksionimin e institucioneve dhe ndikimin e vendimeve në jetën e njerëzve.
Pushteti demokratik nuk është pronë e atyre që e ushtrojnë. Ai është një përgjegjësi e përkohshme, e dhënë përmes mekanizmave kushtetues dhe zgjedhorë, që duhet të ushtrohet në interes të qytetarëve.
Kjo është një e vërtetë e thjeshtë, por me rëndësi të jashtëzakonshme: qeveritë ndërrohen, partitë vijnë e shkojnë, ndërsa pasojat e vendimeve të tyre mund të zgjasin për shumë vite.
Një kritikë pa emra, por me përgjegjësi të qartë
Këto vargje nuk kanë nevojë t’i drejtohen një politikani të caktuar për ta ruajtur aktualitetin e tyre. Vlera e tyre qëndron pikërisht në mundësinë për të nxitur një reflektim më të gjerë mbi përgjegjësinë e elitës politike dhe mbi marrëdhënien e saj me interesin kombëtar.
Ky nuk është një gjykim personal dhe as një përpjekje për ta shndërruar poezinë në mjet të përplasjeve partiake. Është një pyetje publike: a po e përmbushin përfaqësuesit politikë detyrimin që kanë ndaj qytetarëve dhe ndaj së ardhmes së vendit?
Pyetja përfshin jo vetëm ata që qeverisin sot, por edhe ata që kanë qeverisur dje, ata që ushtrojnë ndikim në jetën publike dhe ata që kërkojnë të marrin përgjegjësi në të ardhmen.
Në një demokraci funksionale, askush nuk duhet të jetë mbi ligjin dhe askush nuk duhet të përjashtohet nga kritika vetëm për shkak të përkatësisë politike. Po ashtu, askush nuk duhet të shpallet fajtor pa fakte, vetëm sepse qëndrimet e tij nuk përputhen me bindjet tona.
Kritika politike është e domosdoshme, por ajo duhet të mbështetet në argumente, fakte dhe standarde të njëjta për të gjithë.
Patriotizmi, në këtë kuptim, nuk është monopol i asnjë partie. Ai nuk matet me numrin e herëve që përmendet Atdheu, as me solemnitetin e deklaratave publike. Ai dëshmohet përmes respektimit të ligjit, mbrojtjes së interesit të përbashkët, transparencës në vendimmarrje dhe gatishmërisë për të marrë përgjegjësi për pasojat e veprimeve.
Dashuria për vendin nuk e përjashton kritikën ndaj pushtetit. Përkundrazi, kur kritika është e ndershme dhe e argumentuar, ajo mund të jetë një prej formave më të rëndësishme të përgjegjësisë qytetare.
Ironia e rrufesë dhe lisave
Në vargjet e Fishtës, një prej figurave më të fuqishme është kundërvënia mes tradhtisë njerëzore dhe rrufesë që godet lisat e maleve.
Poeti i drejtohet Zotit me një pyetje që buron nga dhimbja dhe zemërimi. Nëse ata që e dëmtojnë Atdheun mbeten të pandëshkuar, përse goditja bie mbi lisat, mbi natyrën, mbi atë që nuk mban përgjegjësi për fatkeqësinë?
Kjo është ironia tragjike e vargut: ndëshkimi duket sikur e humb adresën e vet.
Edhe sot, kjo figurë mund të na shërbejë si pikënisje për të menduar mbi një shqetësim të njohur shoqëror: ndjesinë se qytetarët e zakonshëm bartin pasojat e vendimeve publike, ndërsa përgjegjësia politike jo gjithmonë shoqërohet me llogaridhënie të mjaftueshme.
Kur familjet përballen me pasiguri ekonomike, kur të rinjtë kërkojnë mundësi jashtë vendit dhe kur qytetarët humbin besimin se institucionet mund t’u ofrojnë drejtësi e barazi, pyetjet mbi përgjegjësinë nuk janë më vetëm çështje teorike.
Ato prekin jetën e përditshme.
Përse duhet të bartë qytetari pasojat e vendimeve në të cilat nuk ka pasur mundësi të ndikojë? Si mund të rikthehet besimi kur përgjegjësia shpesh shpërndahet mes institucioneve, ndërsa zgjidhjet vonohen? Dhe si mund të ndërtohet një kulturë e re politike nëse llogaridhënia shihet si dobësi, e jo si kusht i domosdoshëm i qeverisjes demokratike?
Këto pyetje nuk zgjidhen me retorikë. Ato kërkojnë institucione që funksionojnë, drejtësi të pavarur, administratë profesionale, media të lira dhe qytetarë që nuk heqin dorë nga e drejta për të kërkuar llogari.
Rrufeja e Fishtës është figurë poetike. Por nevoja për drejtësi dhe përgjegjësi është një çështje konkrete e jetës publike.
Atdheu është më i madh se çdo pushtet
Një nga keqkuptimet më të rrezikshme në jetën politike është ngatërrimi i interesit të shtetit me interesin e pushtetit, ose i interesit kombëtar me interesin e një partie.
Atdheu është më i madh se çdo qeveri. Ai nuk mund të identifikohet me një udhëheqës, një forcë politike apo një mandat qeverisës. Qeveritë janë të përkohshme, ndërsa përgjegjësia ndaj qytetarëve dhe ndaj brezave të ardhshëm është e vazhdueshme.
Pikërisht për këtë arsye, kritika ndaj qeverisjes nuk duhet të interpretohet automatikisht si kritikë ndaj shtetit apo si mungesë dashurie për vendin. Një shoqëri demokratike ka nevojë për debat, kundërshtim dhe shqyrtim të vazhdueshëm të vendimeve publike.
Ajo që e forcon shtetin nuk është heshtja e qytetarëve, por besimi se institucionet mund të korrigjojnë gabimet, se ligji zbatohet pa dallime dhe se askush nuk mund ta përdorë pushtetin pa u përgjigjur për veprimet e veta.
Patriotizmi nuk është vetëm kujtim i së kaluarës. Ai është edhe përgjegjësi për të tashmen dhe përkushtim ndaj së ardhmes.
Nëse flasim për sakrificat e brezave që na paraprinë, duhet të pyesim veten çfarë po ndërtojmë mbi trashëgiminë e tyre. Nëse e vlerësojmë lirinë, duhet të kujdesemi për institucionet që e mbrojnë atë. Nëse e konsiderojmë Atdheun vlerë të përbashkët, duhet të punojmë që drejtësia dhe mundësitë të mos jenë privilegj i një pakice.
Kjo është mënyra se si dashuria për vendin shndërrohet nga ndjenjë në përgjegjësi.
Kur shpresa bëhet çështje kombëtare
Asnjë shoqëri nuk mund të ndërtojë të ardhmen vetëm mbi kujtesën e lavdishme të së kaluarës. Ajo ka nevojë edhe për besimin se e nesërmja mund të jetë më e mirë se e sotmja.
Për shqiptarët, kjo çështje merr një rëndësi të veçantë për shkak të historisë së ndarjeve, vështirësive politike dhe ekonomike dhe lëvizjeve të shumta migratore. Largimi i qytetarëve drejt vendeve të tjera lidhet me shumë faktorë, por krijimi i mundësive për jetë të dinjitetshme në vend mbetet një prej detyrave të rëndësishme të institucioneve.
Një shtet që dëshiron ta ruajë lidhjen me qytetarët e vet duhet t’u ofrojë atyre arsye për të qëndruar: arsim cilësor, punësim, drejtësi, siguri dhe mundësi për të përparuar përmes punës e meritës.
Këto nuk janë vetëm objektiva ekonomike. Janë pjesë e marrëdhënies së besimit mes qytetarit dhe shtetit.
Kur kjo marrëdhënie dobësohet, rreziku nuk është vetëm largimi fizik i njerëzve, por edhe largimi i tyre emocional nga jeta publike. Qytetari që nuk beson më se zëri i tij ka rëndësi mund të tërhiqet nga pjesëmarrja, ndërsa hapësira publike humbet një pjesë të energjisë dhe të përgjegjësisë së saj qytetare.
Prandaj, detyra e politikës nuk është vetëm të administrojë të tashmen, por edhe të krijojë kushtet që brezat e rinj të mund ta imagjinojnë të ardhmen e tyre në vendin ku kanë lindur.
Një komb nuk mbrohet vetëm duke ruajtur kufijtë e tij. Ai forcohet edhe duke u dhënë qytetarëve arsye për të besuar në të ardhmen e tyre.
Çfarë na mëson sot fjala e Fishtës?
Historia shqiptare është e mbushur me përpjekje për liri, me sakrifica dhe me momente kur interesat e ngushta kanë hyrë në konflikt me aspiratat e përbashkëta. Megjithatë, nuk do të ishte e drejtë që çdo problem i së tashmes të barazohej me tragjeditë e së kaluarës. Kohët ndryshojnë, rrethanat ndryshojnë dhe përgjegjësitë duhen gjykuar në kontekstin e tyre.
Por historia mbetet e vlefshme pikërisht sepse na ndihmon të dallojmë gabimet dhe të mos i përsërisim ato.
E njëjta vlen edhe për letërsinë. Ta lexosh Fishtën sot nuk do të thotë vetëm të nderosh një figurë të madhe të kulturës kombëtare. Do të thotë të përballesh me pyetjet që vepra e tij na lë si trashëgimi.
A kemi ndërtuar një kulturë politike ku interesi publik qëndron mbi interesat e ngushta? A kemi institucione që funksionojnë me përgjegjësi dhe transparencë? A jemi të gatshëm ta vlerësojmë një vendim sipas pasojave të tij për qytetarët, e jo sipas përfitimit politik që mund t’i sjellë një partie?
Dhe, mbi të gjitha, a dimë ta dallojmë dashurinë për Atdheun nga përdorimi i Atdheut për qëllime politike?
Këto pyetje nuk mund t’u drejtohen vetëm politikanëve. Ato i përkasin të gjithë shoqërisë: qytetarëve, intelektualëve, gazetarëve, institucioneve arsimore dhe kujtdo që beson se jeta publike duhet të udhëhiqet nga përgjegjësia.
Sepse ndërgjegjja kombëtare nuk ndërtohet vetëm përmes simboleve dhe përkujtimoreve. Ajo ndërtohet edhe përmes mënyrës se si e trajtojmë njëri-tjetrin, si i mbrojmë institucionet dhe si reagojmë kur interesi i përbashkët vihet në rrezik.
Përfundim: Një klithmë që na kthen te vetvetja
Vargjet e Atë Gjergj Fishtës vazhdojnë të na prekin jo vetëm për shkak të forcës së tyre poetike, por edhe sepse na kujtojnë se marrëdhënia mes pushtetit, drejtësisë dhe Atdheut është një çështje që kërkon vëmendje të vazhdueshme.
Ato nuk duhet të shndërrohen në një instrument për të shpallur fajtorë pa fakte, as në një formulë të gatshme për të gjykuar çdo zhvillim politik. Vlera e tyre qëndron te aftësia për të nxitur mendimin kritik dhe për të na kujtuar se pushteti duhet të ushtrohet me përgjegjësi.
Kur një poet i madh i drejtohet Zotit me një klithmë dhimbjeje për fatin e Atdheut, ai shpreh më shumë se zhgënjimin e një çasti. Ai ngre një pyetje morale për shoqërinë: çfarë ndodh kur ata që duhet ta mbrojnë të mirën e përbashkët nuk arrijnë ta përmbushin këtë detyrim?
Kjo pyetje mbetet aktuale sa herë që qytetarët kërkojnë drejtësi, sa herë që institucionet përballen me krizë besimi dhe sa herë që politika rrezikon të shkëputet nga përgjegjësia ndaj atyre që e kanë mandatuar.
Megjithatë, përgjigjja nuk mund të jetë vetëm dëshpërimi. Një shoqëri që e njeh historinë e vet duhet të ketë edhe vullnetin për të korrigjuar gabimet. Një qytetar që kërkon llogaridhënie duhet të besojë edhe te fuqia e pjesëmarrjes së tij. Dhe një elitë politike që dëshiron të lërë gjurmë pozitive duhet ta kuptojë se trashëgimia e saj nuk përcaktohet nga jetëgjatësia në pushtet, por nga ajo që arrin të ndërtojë në shërbim të vendit.
Në fund, Atdheu nuk është pronë e atyre që qeverisin sot. Ai është përgjegjësi e përbashkët e të gjithë neve dhe amanet për brezat që do të vijnë.
Prandaj, le t’i rilexojmë vargjet e Fishtës jo vetëm si një kujtim të dhimbjes së dikurshme, por edhe si një thirrje për më shumë drejtësi, më shumë përgjegjësi dhe më shumë ndërgjegje qytetare.
Sepse pyetja e vërtetë nuk është vetëm se çfarë na thotë Fishta për kohën e tij, por çfarë na detyron të mendojmë për kohën tonë.
Dhe nëse vargjet e tij vazhdojnë të na dhembin, ndoshta kjo është një shenjë se ende kemi nevojë të reflektojmë jo vetëm mbi fatin e Atdheut, por edhe mbi përgjegjësinë tonë ndaj tij.
