Nga Isuf B.Bajrami
Historia duhet mbrojtur me dokumente, sovraniteti me diplomaci dhe të drejtat me ligj
Një analizë historike, politike, diplomatike dhe juridike mbi deklaratat e presidentit grek, pretendimet e «Vorio-Epirit» dhe çështjet e pazgjidhura shqiptaro-greke.
Nga historia e kufijve te përgjegjësia ndërkombëtare: mbrojtja e sovranitetit, e të drejtave historike dhe e së vërtetës dokumentare.
PARATHËNIE
Marrëdhëniet shqiptaro-greke nuk mund të ndërtohen mbi mohimin e historisë, relativizimin e të drejtave të popullsive apo përdorimin e njëanshëm të së kaluarës për qëllime politike. Dy popujt kanë një histori të gjatë bashkëjetese, marrëdhëniesh, konfliktesh dhe ndërveprimesh kulturore. Ata kanë interesa të përbashkëta në sigurinë rajonale, integrimin evropian dhe zhvillimin ekonomik. Pikërisht për këtë arsye, çështjet e pazgjidhura duhet të trajtohen me përgjegjësi, dokumente dhe respekt të ndërsjellë.
Shkak për këtë analizë është bërë edhe deklarata e presidentit të Republikës së Greqisë, Konstantinos Tasoulas, e mbajtur më 28 tetor 2026 në Selanik, gjatë përkujtimit të 86-vjetorit të refuzimit grek të ultimatumit italian të vitit 1940.
Në deklaratën e tij, presidenti grek përdori shprehjen «epika e Vorio-Epirit», duke iu referuar fushatës ushtarake greke të viteve 1940–1941.[1]
Duhet sqaruar që në fillim: përdorimi i kësaj shprehjeje në një fjalim përkujtimor nuk përbën, në vetvete, një akt juridik apo një kërkesë formale për ndryshimin e kufirit shqiptaro-grek. Megjithatë, kur një term me histori të njohur politike dhe irredentiste përdoret nga kreu i shtetit grek, ai fiton një peshë politike dhe diplomatike që shkon përtej një formule të zakonshme përkujtimore.
Prandaj, është legjitime të kërkohet sqarim për kuptimin që institucionet greke i japin këtij termi, veçanërisht në kushtet kur Shqipëria dhe Greqia janë anëtare të NATO-s dhe kanë marrë përsipër të respektojnë parimet e sovranitetit, integritetit territorial dhe fqinjësisë së mirë.
Kjo analizë nuk synon të ndërtojë kundërpretendime territoriale dhe as të ushqejë armiqësi ndërmjet dy popujve. Synimi është të shqyrtojë dokumentacionin historik dhe juridik, të evidentojë çështjet që kërkojnë zgjidhje dhe të parashtrojë një qëndrim konstruktiv për diplomacinë shqiptare.
I. DEKLARATA E PRESIDENTIT GREK DHE PROBLEMI I TERMINOLOGJISË POLITIKE
Deklarata e presidentit Konstantinos Tasoulas meriton të analizohet jo vetëm në kontekstin e përkujtimit të Luftës së Dytë Botërore, por edhe në kontekstin historik të marrëdhënieve shqiptaro-greke.
Më 28 tetor 1940, Italia fashiste sulmoi Greqinë, duke përdorur territorin shqiptar, të cilin e kishte pushtuar që më 7 prill 1939. Ushtria greke e zmbrapsi ofensivën italiane dhe më pas hyri në territorin shqiptar të pushtuar nga Italia.
Kjo fushatë ushtarake përbën një kapitull të rëndësishëm të historisë greke. Sakrificat e ushtarëve dhe civilëve grekë gjatë luftës kundër agresionit fashist meritojnë të kujtohen.
Por ekziston një dallim ndërmjet përkujtimit të një fushate ushtarake dhe përdorimit të një emërtimi që mbart ngarkesë territoriale.
Termi «Vorio-Epir» nuk është thjesht një emër gjeografik neutral. Në historinë politike greke ai është përdorur edhe nga qarqe nacionaliste për të artikuluar pretendime mbi territoret e Shqipërisë së Jugut.
Pikërisht këtu lind problemi diplomatik.
Nëse presidenti grek synonte të përkujtonte vetëm operacionet ushtarake të viteve 1940–1941, atëherë do të ishte më e përshtatshme të përdorte terminologji historike neutrale, si «fushata greke në frontin shqiptar» ose «lufta greko-italiane».
Përdorimi i termit «Vorio-Epir» kërkon sqarim, sepse ai mund të interpretohet si vazhdimësi e një tradite politike që e ka trajtuar territorin shqiptar si hapësirë të një pretendimi historik grek.
Një deklaratë presidenciale nuk duhet interpretuar automatikisht si politikë zyrtare territoriale. Por as nuk duhet konsideruar pa rëndësi, sidomos kur vjen nga institucioni më i lartë përfaqësues i shtetit.
Respekti për sovranitetin e një shteti fqinj kërkon edhe përgjegjësi në përdorimin e terminologjisë historike.
Prandaj, qeveria shqiptare ka të drejtë të kërkojë sqarim diplomatik, pa e shndërruar këtë çështje në një konflikt me popullin grek.
II. EPIRI NË HISTORI: GJEOGRAFIA, ENTITETET POLITIKE DHE PËRKATËSIA ETNIKE
1. Epiri i lashtë nuk mund të identifikohet mekanikisht me kufijtë modernë
Për të kuptuar problemin e termit «Vorio-Epir», duhet të kthehemi te historia e emërtimit Epir.
Në antikitet, Epiri ishte një hapësirë historike dhe gjeografike në pjesën perëndimore të Ballkanit, me kufij që ndryshonin sipas periudhave dhe autorëve antikë.
Në këtë territor jetonin disa bashkësi fisnore, ndër të cilat molosët, thesprotët dhe kaonët. Në periudha të caktuara ato u bashkuan në struktura politike dhe krijuan një mbretëri epirote, e cila njohu një zhvillim të rëndësishëm gjatë sundimit të Pirros së Epirit.
Prandaj, Epiri nuk ishte një entitet me kufij të pandryshueshëm gjatë gjithë antikitetit dhe as një njësi që mund të barazohet drejtpërdrejt me një shtet modern.
Isuf B. Bajrami, në studimin «Epiri dhe përkatësia etnike e epirotëve», botuar më 24 tetor 2007 në gazetën Zemra Shqiptare, trajton pikërisht historinë e këtij emërtimi dhe debatet mbi identitetin e popullsive epirote.[2]
Autori thekson se emri Epir fillimisht kishte kuptim gjeografik dhe se shtrirja e tij ndryshonte në periudha të ndryshme.
Megjithatë, përkatësia etnike e fiseve epirote mbetet një çështje komplekse e historiografisë antike. Ajo nuk mund të zgjidhet vetëm nëpërmjet etimologjisë së emrave apo interpretimit kombëtar të burimeve të lashta.
Për këtë arsye duhen krahasuar dëshmitë e Tukididit, Strabonit dhe autorëve të tjerë me të dhënat arkeologjike, gjuhësore dhe historike.[3]
2. Epiri romak: Epirus Vetus dhe Epirus Nova
Një fakt historik me rëndësi është ndarja administrative e Epirit gjatë periudhës romake.
Në organizimin provincial romak u përdorën emërtimet:
Epirus Vetus – Epiri i Vjetër.
Epirus Nova – Epiri i Ri.
Këto ishin njësi administrative të Perandorisë Romake dhe nuk duhet të ngatërrohen me ndarjet kombëtare apo kufijtë shtetërorë të kohëve moderne.[4]
Kjo është e rëndësishme sepse emërtimet e lashta dhe ato administrative romake nuk mund të përdoren si argument juridik për pretendime territoriale të shekujve XIX, XX apo XXI.
3. Epiri gjatë Mesjetës dhe përdorimi i emërtimeve shqiptare
Gjatë Mesjetës, hapësira e Epirit përjetoi ndryshime të shumta politike dhe administrative. Në burime të ndryshme historike shfaqen emërtime si Albania, Epirus, Arbanon dhe emërtime të tjera rajonale.
Në disa burime perëndimore, pjesë të Shqipërisë njiheshin edhe me emërtimin Albania inferior, ose Shqipëria e Poshtme.
Megjithatë, nuk duhet të pretendohet se ky emërtim përfaqësonte një emër të vetëm zyrtar të gjithë Epirit apo se çdo hartë mesjetare e përdorte në të njëjtën mënyrë.
Ajo që mund të thuhet me siguri është se emërtimet gjeografike dhe politike kanë ndryshuar në varësi të kohës dhe autorit.
Prandaj, përdorimi i një emri antik për të mbështetur pretendime moderne territoriale nuk përbën argument juridik.
4. Epiri dhe identiteti shqiptar
Një nga problemet kryesore të debatit bashkëkohor është përpjekja për ta paraqitur historinë e Epirit si pronë ekskluzive të një identiteti të vetëm kombëtar.
Historia e kësaj hapësire është shumë më komplekse.
Në të kanë jetuar dhe kanë bashkëjetuar popullsi të ndryshme, përfshirë shqiptarë, grekë, vllehë dhe bashkësi të tjera.
Shqiptarët kanë një prani të dokumentuar historike në shumë zona të Epirit historik, veçanërisht në hapësirën e Çamërisë dhe në krahinat përreth.
Kjo prani nuk duhet mohuar, por as nuk duhet shndërruar në pretendim se të gjitha popullsitë dhe të gjitha periudhat historike kanë pasur të njëjtën përbërje etnike.
Historia nuk mund të monopolizohet nga asnjë shtet dhe asnjë popull nuk ka të drejtë ta përdorë të kaluarën si titull juridik për territore që sot i përkasin një shteti sovran.
III. «VORIO-EPIRI»: NGA EMËRTIMI GJEOGRAFIK TE PËRDORIMI POLITIK
Termi «Vorio-Epir» duhet shqyrtuar në kontekstin e nacionalizmit ballkanik të shekujve XIX dhe XX.
Pas krijimit të shtetit modern grek dhe zgjerimit të tij territorial, qarqe politike dhe nacionaliste greke filluan të artikulonin pretendime mbi territore jashtë kufijve të atëhershëm të Greqisë, duke u mbështetur në argumente historike, fetare dhe kulturore.
Në këtë kontekst u zhvillua edhe ideologjia e Megali Idheas, e cila synonte zgjerimin e shtetit grek dhe përfshirjen e territoreve të konsideruara nga nacionalizmi grek si pjesë e hapësirës së tij historike.
Termi «Vorio-Epir» u bë pjesë e kësaj gjuhe politike, sidomos gjatë krizave që shoqëruan shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë dhe përcaktimin e kufijve të saj.
Në vitin 1914, pas përcaktimit të kufirit jugor të Shqipërisë, shpërtheu kryengritja e armatosur e organizuar nga qarqe që kundërshtonin përfshirjen e krahinave të jugut në shtetin shqiptar.
U shpall edhe një entitet i vetëquajtur «Republika Autonome e Epirit të Veriut», i cili nuk mori njohje ndërkombëtare si shtet sovran.
Protokolli i Korfuzit, i 17 majit 1914, parashikoi një regjim autonom për disa zona të Shqipërisë së Jugut brenda shtetit shqiptar, në rrethanat e veçanta të asaj kohe.[5]
Ky dokument duhet lexuar në kontekstin e krizës së vitit 1914 dhe jo si akt që krijoi një shtet të pavarur grek në territorin shqiptar.
Për këtë arsye, përdorimi bashkëkohor i termit «Vorio-Epir» kërkon kujdes historik dhe diplomatik.
Nëse përdoret për të përshkruar një traditë historike ose një identitet të pretenduar nga një pjesë e popullsisë, duhet të sqarohet konteksti. Nëse përdoret për të shprehur pretendime mbi sovranitetin e Shqipërisë, atëherë bëhet fjalë për një çështje krejt tjetër, e cila bie ndesh me parimet e integritetit territorial dhe të marrëdhënieve paqësore ndërmjet shteteve.
IV. TROJET SHQIPTARE DHE COPËTIMI TERRITORIAL I BALLKANIT
1. Shtrirja historike dhe etnografike e popullsisë shqiptare
Çështja e kufijve shqiptarë nuk mund të kuptohet pa u kthyer te proceset që shoqëruan shpërbërjen e Perandorisë Osmane dhe rikonfigurimin e Ballkanit në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX.
Një kontribut që meriton të shqyrtohet është studimi i Isuf B. Bajramit, «Trojet shqiptare shtriheshin nga Preveza në Tivar e deri mbi Nish», botuar më 4 gusht 2010 në Zemra Shqiptare.[6]
Bajrami, duke iu referuar Sami Frashërit, T. Selenicës, L. Uelavitch-it, Muhamet Pirrakut dhe studiuesve të tjerë, paraqet një hapësirë historike shqiptare shumë më të gjerë sesa territori që iu njoh shtetit shqiptar në vitin 1913.
Në këtë hapësirë ai përfshin:
Në jug: Prevezën, Janinën, Filatin, Paramithinë, Gumenicën dhe krahinat përreth.
Në juglindje: Follorinën, Kosturin dhe vise të tjera.
Në lindje: Manastirin, Ohrin, Strugën, Dibrën, Kërçovën, Tetovën dhe Shkupin.
Në verilindje: Kumanovën, Preshevën, Vranjën, Leskocin, Prokuplen dhe Nishin.
Në veri: Kosovën, Plavën, Gucinë, Ulqinin dhe Tivarin.
Ky material është i rëndësishëm për të kuptuar mënyrën se si historiografia kombëtare shqiptare e ka trajtuar shtrirjen historike dhe etnografike të popullsisë shqiptare.
Megjithatë, shifrat territoriale të cituara në studim, përfshirë vlerësimet prej 80.000 apo 90.270 kilometrash katrorë, nuk duhen paraqitur si matje të vetme dhe të pranuara ndërkombëtarisht. Ato u referohen autorëve, periudhave dhe metodologjive të ndryshme.[6]
Për një studim përfundimtar duhen ballafaquar me regjistrimet demografike, hartat historike, dokumentacionin osman dhe burimet diplomatike.
Dallimi është thelbësor: shtrirja historike e popullsisë shqiptare është çështje e historiografisë dhe demografisë; kufijtë e shteteve janë çështje e së drejtës ndërkombëtare.
2. Kongresi i Berlinit, 1878
Një nga momentet vendimtare të historisë shqiptare është Kongresi i Berlinit i vitit 1878.
Pas luftës ruso-osmane të viteve 1877–1878, fuqitë e mëdha evropiane u mblodhën për të rishikuar Traktatin e Shën Stefanit dhe për të përcaktuar një rend të ri politik në Ballkan.
Vendimet e Kongresit prekën drejtpërdrejt territore ku jetonte popullsi shqiptare.
Plava dhe Gucia, Hoti, Gruda dhe vise të tjera u bënë objekt i pretendimeve dhe vendimeve territoriale në favor të Malit të Zi. Në lindje, zgjerimi i Serbisë preku gjithashtu zona të banuara nga shqiptarët.
Këto zhvillime shkaktuan reagimin e shqiptarëve, të cilët në qershor 1878 themeluan Lidhjen Shqiptare të Prizrenit.
Lidhja nuk ishte thjesht një organizim kundër një vendimi të veçantë territorial. Ajo shënoi përpjekjen për të mbrojtur territoret shqiptare dhe për të krijuar një platformë të përbashkët politike në një kohë kur çështja shqiptare po trajtohej nga diplomacitë evropiane pa përfaqësim të drejtpërdrejtë shqiptar.[7]
3. Luftërat Ballkanike dhe Konferenca e Londrës
Pas Luftërave Ballkanike, çështja shqiptare hyri në një fazë vendimtare.
Traktati i Londrës i 30 majit 1913 ua la fuqive të mëdha përcaktimin e kufijve të Shqipërisë.
Më pas, Konferenca e Ambasadorëve në Londër mori vendimet për statusin dhe kufijtë e shtetit të ri shqiptar.[8]
Më 17 dhjetor 1913, në Firence, u nënshkrua protokolli i përcaktimit të kufirit jugor të Shqipërisë.
Për pasojë, një numër i konsiderueshëm shqiptarësh mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri, në territoret që iu njohën Greqisë, Serbisë dhe Malit të Zi.
Ky është një nga problemet më të rëndësishme të historisë shqiptare: kufijtë shtetërorë nuk përputheshin me të gjitha hapësirat historike dhe etnografike shqiptare.
4. Vendimi i vitit 1921 dhe çështja e Shën Naumit
Procesi i përcaktimit të kufijve nuk përfundoi me vitin 1913.
Më 9 nëntor 1921, Konferenca e Ambasadorëve në Paris konfirmoi vijën kufitare të Shqipërisë, duke iu referuar përcaktimeve të vitit 1913 dhe punës së komisioneve ndërkombëtare të delimitimit.[9]
Më 4 shtator 1924, Gjykata e Përhershme e Drejtësisë Ndërkombëtare dha opinionin këshillimor mbi çështjen e Manastirit të Shën Naumit.
Në këtë dokument gjykata përshkroi historikun e përcaktimit të kufijve të Shqipërisë, vendimet e Konferencës së Londrës dhe kompetencat e Konferencës së Ambasadorëve.[10]
Këto dokumente kanë rëndësi të veçantë për argumentimin juridik, sepse dëshmojnë se kufijtë shqiptarë u trajtuan përmes një procesi ndërkombëtar dhe jo thjesht përmes marrëveshjeve të njëanshme.
Prandaj, duhet të bëjmë një dallim të prerë:
Historikisht, shqiptarët kanë jetuar edhe jashtë kufijve të shtetit shqiptar.
Juridikisht, kufijtë ndërkombëtarë të Shqipërisë janë përcaktuar dhe njohur.
Mbrojtja e së vërtetës historike nuk kërkon cenimin e kufijve të sotëm. Përkundrazi, ajo kërkon respektimin e tyre.
V. ÇËSHTJA ÇAME DHE KONVENTA E LOZANËS: IDENTITETI KOMBËTAR PËRBALLË KRITERIT FETAR
1. Konventa e 30 janarit 1923
Një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë shqiptaro-greke është përpjekja për përfshirjen e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë në shkëmbimin e popullsive ndërmjet Greqisë dhe Turqisë.
Më 30 janar 1923 u nënshkrua në Lozanë Konventa për Shkëmbimin e Detyrueshëm të Popullsive.
Neni 1 parashikonte shkëmbimin e shtetasve turq të besimit ortodoks grek, të vendosur në Turqi, me shtetasit grekë të besimit mysliman, të vendosur në Greqi.
Neni 2 parashikonte dy përjashtime kryesore: grekët e Stambollit dhe myslimanët e Trakës Perëndimore.[11]
Këtu shfaqet problemi themelor për shqiptarët e Çamërisë.
Për shkak të formulimit të nenit 1, besimi fetar u bë kriter për zbatimin e shkëmbimit, ndërsa identiteti kombëtar i popullsive myslimane në Greqi nuk trajtohej në mënyrë të veçantë në tekstin fillestar.
Shqiptarët myslimanë të Çamërisë nuk ishin turq vetëm për shkak të besimit islam. Ata përbënin një komunitet me gjuhë, tradita, lidhje familjare dhe identitet shqiptar.
Kjo çështje u bë objekt i ndërhyrjeve diplomatike të Shqipërisë.
2. Ndërhyrja shqiptare dhe vendimi i marsit 1924
Qeveria shqiptare kundërshtoi përfshirjen e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë në shkëmbimin me Turqinë.
Sipas dokumentacionit të trajtuar nga Isuf Bajrami, përfaqësuesit shqiptarë argumentuan se identiteti kombëtar i kësaj popullsie nuk mund të përcaktohej vetëm nëpërmjet fesë.[12]
Një zhvillim i rëndësishëm ndodhi në mars 1924, kur Komisioni i Përzier për Shkëmbimin e Popullsive deklaroi se shtetasit grekë të besimit mysliman me origjinë shqiptare, të vendosur në Epir, përjashtoheshin nga shkëmbimi i detyrueshëm.[13]
Ky vendim është veçanërisht i rëndësishëm sepse përfaqëson njohjen institucionale të dallimit ndërmjet shqiptarëve myslimanë dhe popullsisë turke.
Eleftheria K. Manta, në studimin akademik «The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)», botuar në Journal of Muslim Minority Affairs, e trajton vitin 1923 si pikënisje të një politike më të strukturuar të shtetit grek ndaj shqiptarëve të Çamërisë.[14]
Studimi i saj evidenton se procesi i shkëmbimit të popullsive e detyroi shtetin grek të përcaktonte një politikë konkrete ndaj këtij komuniteti.
Prandaj, çështja e identitetit shqiptar të çamëve nuk është thjesht një interpretim i mëvonshëm kombëtar. Ajo është trajtuar edhe në dokumentacionin ndërkombëtar të kohës.
3. Fan Noli dhe diplomacia shqiptare
Në vitin 1924, qeveria shqiptare e drejtuar nga Fan Noli e ngriti çështjen e shqiptarëve të Çamërisë në institucionet ndërkombëtare.
Sipas dokumentacionit të cituar nga Bajrami, Shqipëria kundërshtoi trajtimin automatik të myslimanëve shqiptarë si turq dhe kërkoi respektimin e identitetit të tyre kombëtar.[12]
Kjo ndërhyrje kishte rëndësi të veçantë.
Shqipëria nuk po kërkonte ndryshimin e kufijve të Greqisë. Ajo po kërkonte respektimin e të drejtave të një popullsie shqiptare që jetonte brenda territorit grek.
Ky dallim është thelbësor edhe sot.
Mbrojtja e të drejtave të shqiptarëve të Çamërisë nuk përbën pretendim për aneksimin e territorit grek. Ajo është kërkesë për shqyrtimin e të drejtave individuale, pronësore, kulturore dhe historike.
4. A u dëbuan shqiptarë drejt Turqisë?
Dokumentacioni historik tregon se pati përpjekje për përfshirjen e shqiptarëve myslimanë në shkëmbim, presione administrative dhe largime drejt Turqisë.
Megjithatë, duhet shmangur pretendimi se të gjithë shqiptarët myslimanë të Çamërisë u dërguan në Turqi.
Procesi ishte më kompleks dhe përfshinte largime individuale e familjare, presione, përpjekje për përfshirje në shkëmbim dhe kundërshtime diplomatike.
Isuf Bajrami, në studimin «Dëbimi i shqiptarëve të Çamërisë për në Turqi (Andallajia – Këmbimi)», trajton dokumentacionin e kësaj periudhe dhe përpjekjet e qeverisë shqiptare për të mbrojtur komunitetin çam.[12]
Një tjetër burim i rëndësishëm është Miranda Vickers, e cila në studimin The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece trajton historinë e dëbimeve dhe pretendimet pronësore të shqiptarëve.[15]
Përfundimi është i qartë: kriteri fetar nuk mund të zëvendësonte identitetin kombëtar dhe përjashtimi i shqiptarëve nga shkëmbimi duhej respektuar.
VI. ÇAMËRIA GJATË LUFTËS SË DYTË BOTËRORE: NGA PUSHTIMI TE DËBIMI MASIV
1. Lufta greko-italiane dhe pozita e shqiptarëve
Më 28 tetor 1940, Italia fashiste sulmoi Greqinë nga territori shqiptar, të cilin e kishte pushtuar më 7 prill 1939.
Kjo rrethanë krijoi një situatë jashtëzakonisht të ndërlikuar për shqiptarët e Çamërisë, të cilët jetonin në territorin grek dhe u gjendën në mes të një konflikti ndërmjet dy fuqive.
Gjatë kësaj periudhe, autoritetet greke ndërmorën masa sigurie ndaj një pjese të popullsisë shqiptare myslimane, duke internuar meshkuj dhe duke i trajtuar disa prej tyre si persona të dyshuar për bashkëpunim me Italinë.
Eleftheria Manta e trajton periudhën e luftës greko-italiane si një moment të përshkallëzimit të problemeve që kishin ekzistuar edhe më parë.[14]
Megjithatë, duhet bërë një dallim i domosdoshëm: ekzistenca e bashkëpunimit të disa individëve shqiptarë me autoritetet italiane apo gjermane nuk provon përgjegjësi kolektive të gjithë popullsisë.
Edhe veprimtaria e grupeve të armatosura shqiptare duhet shqyrtuar në mënyrë individuale, duke identifikuar autorët, viktimat dhe rrethanat konkrete.
2. Operacionet e EDES-it dhe Napoleon Zervasit
Në vitet 1944–1945, forcat e EDES-it, nën drejtimin e Napoleon Zervasit, zhvilluan operacione ushtarake në zonat e banuara nga shqiptarët myslimanë të Çamërisë.
Këto operacione u shoqëruan me vrasje civilësh, grabitje, dhunë, shkatërrime pronash dhe largimin masiv të popullsisë drejt Shqipërisë.
Miranda Vickers, në studimin e saj mbi çështjen çame, citon edhe dëshminë e Joseph Jacobs, drejtuesit të Misionit Amerikan në Shqipëri gjatë viteve 1945–1946, lidhur me dhunën e ushtruar ndaj shqiptarëve të Çamërisë në mars 1945.[15]
Kjo dëshmi ka rëndësi të veçantë, sepse vjen nga një përfaqësues amerikan që kishte njohuri mbi situatën e refugjatëve dhe zhvillimet në Shqipëri.
Megjithatë, shifrat e viktimave dhe të dëbuarve duhet të trajtohen me kujdes. Literatura përmban vlerësime të ndryshme dhe një studim përfundimtar kërkon ballafaqimin e dokumenteve greke, shqiptare, britanike dhe amerikane.
Ajo që nuk mund të relativizohet është se një pjesë shumë e madhe e popullsisë shqiptare myslimane u largua me forcë nga vendbanimet e saj dhe nuk u kthye më në mënyrë të qëndrueshme.
3. Përgjegjësia individuale dhe ndalimi i ndëshkimit kolektiv
Në këtë pikë qëndron argumenti më i rëndësishëm juridik.
Edhe nëse disa individë shqiptarë kanë bashkëpunuar me forcat pushtuese dhe kanë kryer krime, përgjegjësia duhet të përcaktohet individualisht.
Nuk mund të përdoret veprimtaria e disa personave për të justifikuar dëbimin e grave, fëmijëve, të moshuarve dhe të gjithë pjesëtarëve të një komuniteti.
Neni 46 i Rregullores së Konventës IV të Hagës të vitit 1907 përcakton se jeta e personave, nderi familjar, të drejtat dhe prona private duhet të respektohen. Neni 47 ndalon plaçkitjen.[16]
Këto dispozita janë të rëndësishme për analizimin e trajtimit të civilëve dhe pronave gjatë konflikteve të armatosura.
Prandaj, nuk është juridikisht e pranueshme që një komunitet i tërë të trajtohet si përgjegjës për veprimet e individëve të caktuar.
Një shtet i së drejtës nuk mund ta zëvendësojë drejtësinë individuale me ndëshkimin kolektiv.
VII. MEMORANDUMI I KOMITETIT ANTIFASHIST ÇAM, 1947: DËSHMIA DHE NDËRKOMBËTARIZIMI I ÇËSHTJES
Një nga dokumentet më të rëndësishme për historinë e pasluftës është memorandumi i Komitetit Antifashist të Emigrantëve Çamë në Shqipëri, i vitit 1947.
Dokumenti mban titullin:
Memorandum i Komitetit Antifashist të Emigrantëve Çamë në Shqipëri, drejtuar Komisionit Hetimor të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, rreth trajtimit dhe masakrave në minoritetin shqiptar çam në Greqi.
Sipas botimit të dokumentit nga Isuf Bajrami, memorandumi ishte nënshkruar nga përfaqësues të komunitetit çam, ndër të cilët Taho Sejho, Kasem Demi, Rexhep Çami, Tahir Demi, Vehip Demi, Dervish Dojaka dhe Hilmi Seiti.[17]
Ky dokument përmban një përmbledhje të pretendimeve të refugjatëve çamë lidhur me:
Vrasjet e civilëve.
Masakrat në vendbanimet shqiptare.
Dhunën ndaj grave dhe fëmijëve.
Djegien e shtëpive.
Grabiten dhe konfiskimin e pasurive.
Dëbimin e popullsisë.
Pamundësinë e kthimit në vendbanimet e origjinës.
Në memorandum përmenden edhe raste konkrete në Filat, Spathar dhe vendbanime të tjera.
Këto janë akuza të rënda dhe duhet të trajtohen me seriozitetin që meritojnë. Por duhet bërë një saktësim institucional: fakti që memorandumi iu drejtua një komisioni hetimor të lidhur me Këshillin e Sigurimit nuk do të thotë se OKB-ja i ka konfirmuar automatikisht të gjitha pretendimet e tij.
Ai është një dokument parësor i dëshmisë dhe i kërkesave të refugjatëve çamë, i cili duhet ballafaquar me dokumentet e tjera të kohës.
Rëndësia e tij qëndron në faktin se kërkesat për kthim, pronë dhe drejtësi ishin artikuluar që në vitin 1947.
Çështja çame, pra, nuk është një konstruksion politik i krijuar pas vitit 1990.
Ajo ka një histori dokumentare që nis në periudhën e menjëhershme të pasluftës.
VIII. DIASPORA SHQIPTARE NË AMERIKË DHE DEBATI NË UASHINGTON
1. Gazeta «Illyria» dhe ruajtja e dokumentacionit historik
Një rol të rëndësishëm në ruajtjen e dokumentacionit mbi Çamërinë ka luajtur diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara.
Profesori Agron F. Fico dokumenton historikun e botimit të materialit «Barbarizmat greke në Çamëri», i cili u botua fillimisht në revistën e shoqatës «Bashkësia Shqiptare» në Nju-Jork, më 1976, dhe më pas u ribotua në gazetën Illyria gjatë periudhës 30 gusht–5 shtator 2005.[18]
Materiali u përfshi më pas edhe në librin e tij Diaspora e rilindur, Tiranë, 2006.
Këto botime dëshmojnë se diaspora shqiptare nuk e kishte braktisur çështjen çame. Ajo vazhdonte të ruante dhe të publikonte dëshmi, dokumente dhe materiale historike.
2. Debati në Departamentin Amerikan të Shtetit, shkurt 2015
Një episod tjetër me rëndësi ndodhi në Uashington në shkurt të vitit 2015.
Më 4 shkurt 2015, Isuf B. Bajrami botoi në gazetën Dielli artikullin «Debati mbi rolin e Shqipërisë në Luftën e II Botërore».[19]
Sipas raportimit të Bajramit, gjatë një konference për shtyp të Departamentit Amerikan të Shtetit, një gazetar grek, i identifikuar si Lambros, ngriti çështjen e qëndrimit të Shqipërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe bëri interpretime mbi bashkëpunimin e shqiptarëve me fuqitë e Boshtit.
Artikulli e lidh debatin me një letër të organizatës shqiptaro-amerikane «Vatra», drejtuar Departamentit të Shtetit, mbi problemet etnike në Ballkan dhe çështjet shqiptare në rajon.
Sipas të njëjtit raportim, zëdhënësi amerikan, i identifikuar në artikull si Casey, nuk pranoi të hynte në interpretimin politik të historisë dhe theksoi se këto çështje duhej t’u liheshin historianëve.
Veçanërisht domethënëse është se Bajrami e shoqëroi artikullin me tekstin anglisht të Memorandumit Çam të vitit 1947.
Kjo ishte një përgjigje dokumentare ndaj përpjekjeve për ta paraqitur popullsinë çame si kolektivisht përgjegjëse për bashkëpunimin me pushtuesit.
Duhet theksuar se artikulli i Bajramit përfaqëson raportimin e autorit. Për të përcaktuar me saktësi formulimin e pyetjeve dhe përgjigjeve në konferencë, duhet konsultuar transkripti zyrtar i Departamentit Amerikan të Shtetit.
Po kështu, deklarata e raportuar e zëdhënësit amerikan nuk përbën njohje zyrtare të pretendimeve çame nga qeveria amerikane.
Megjithatë, episodi është me rëndësi historike dhe diplomatike: ai tregon se çështja çame dhe interpretimi i rolit të shqiptarëve gjatë Luftës së Dytë Botërore vazhdonin të ishin objekt diskutimi edhe në Uashington.
Mbi të gjitha, ai dëshmon se përfaqësuesit e diasporës shqiptare kishin në dispozicion dokumentacion historik që mund të përdorej për të kundërshtuar përgjegjësinë kolektive.
IX. ÇËSHTJA E PRONAVE ÇAME DHE E DREJTA PËR KTHIM OSE KOMPENSIM
Dëbimi i popullsisë çame nuk ishte vetëm një tragjedi njerëzore dhe demografike. Ai pati pasoja të thella ekonomike dhe juridike.
Familjet që u larguan nga Çamëria lanë pas shtëpitë, tokat bujqësore, kullotat, dyqanet dhe pasuritë e tjera të paluajtshme.
Për shumë prej tyre, largimi nuk ishte rezultat i një vendimi të lirë për të emigruar, por pasojë e dhunës dhe rrezikut për jetën.
Miranda Vickers, në studimin e saj mbi çështjen çame, trajton pretendimet pronësore të shqiptarëve dhe vështirësitë e rikthimit të tyre në pronat e trashëguara.[15]
Problemi juridik është se humbja e posedimit fizik të pronës nuk përbën vetvetiu humbje të ligjshme të titullit të pronësisë.
Për këtë arsye, çdo rast duhet shqyrtuar mbi bazën e:
Dokumenteve origjinale të pronësisë.
Regjistrave kadastralë.
Akteve të konfiskimit.
Vendimeve gjyqësore.
Dokumenteve të trashëgimisë.
Statusit juridik të pronarit në kohën e konfiskimit.
Neni 1 i Protokollit nr. 1 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut mbron gëzimin paqësor të pronës.[20]
Megjithatë, duhet bërë një dallim juridik i rëndësishëm: Konventa Evropiane nuk mund të zbatohet prapaveprueshëm për çdo konfiskim të kryer në vitet 1940.
Për pretendimet e sotme duhet të shqyrtohet nëse ekziston një e drejtë pronësore aktuale, një akt i ri ose një shkelje që hyn në juridiksionin kohor të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.
Prandaj, çështja e pronave çame duhet të trajtohet me dosje individuale, jo vetëm me deklarata të përgjithshme politike.
X. VRASJA E GJENERAL ENRICO TELLINIT DHE PASOJAT DIPLOMATIKE TË VITIT 1923
Një tjetër episod që duhet përfshirë në analizën historike të marrëdhënieve shqiptaro-greke është vrasja e gjeneralit italian Enrico Tellini.
Tellini drejtonte komisionin ndërkombëtar të ngarkuar me përcaktimin e kufirit shqiptaro-grek.
Më 27 gusht 1923, ai dhe anëtarë të tjerë të misionit u vranë në territorin grek, pranë kufirit shqiptaro-grek.[21]
Ngjarja shkaktoi një krizë të rëndë ndërkombëtare.
Benito Mussolini e përdori vrasjen për të paraqitur një ultimatum ndaj Greqisë dhe, pas zhvillimeve diplomatike, Italia ndërmori pushtimin e Korfuzit në gusht 1923.
Kjo ngjarje është e rëndësishme për historinë e kufijve shqiptarë, sepse ndodhi gjatë punës së komisionit ndërkombëtar të delimitimit.
Megjithatë, duhet bërë një saktësim historik: përgjegjësia për vrasjen e Tellinit nuk mund t’i atribuohet automatikisht shtetit grek pa prova të drejtpërdrejta. Autorët e atentatit dhe përgjegjësia e mundshme shtetërore duhet të trajtohen mbi bazën e dokumentacionit të kohës.
Rëndësia e këtij episodi qëndron në faktin se çështja e kufirit shqiptaro-grek ishte pjesë e një konteksti të ndërlikuar diplomatik, ku interesat e fuqive të mëdha, veçanërisht të Italisë, luanin rol të rëndësishëm.
Vrasja e Tellinit dhe kriza e Korfuzit tregojnë se përcaktimi i kufijve shqiptarë nuk ishte një proces i thjeshtë teknik, por një proces me pasoja të mëdha politike dhe ndërkombëtare.
XI. LIGJI GREK I LUFTËS DHE PASOJAT E TIJ JURIDIKE
1. Dekreti nr. 2636/1940
Më 10 nëntor 1940, në Greqi u miratua dekreti mbretëror nr. 2636/1940, në kuadrin e legjislacionit për shtetet armike dhe pasuritë e tyre.
Në zbatimin e këtij legjislacioni, Shqipëria u trajtua si shtet armik, ndonëse në atë kohë ishte nën pushtimin italian.[22]
Kjo krijon një problem historik dhe juridik.
Shqipëria ishte pushtuar nga Italia më 7 prill 1939. Sulmi ndaj Greqisë u organizua nga Italia fashiste, nën drejtimin e Benito Mussolinit.
Për këtë arsye, trajtimi juridik i Shqipërisë së pushtuar si shtet armik kërkon një analizë të veçantë.
Një popullsi e pushtuar nuk mund të identifikohet automatikisht me vendimet e fuqisë pushtuese.
2. Vendimi i vitit 1987
Më 28 gusht 1987, qeveria greke mori vendimin për heqjen e gjendjes së luftës me Shqipërinë.
Ky vendim përbënte një hap të rëndësishëm politik drejt normalizimit të marrëdhënieve dypalëshe.
Megjithatë, çështja juridike nuk u mbyll plotësisht.
Në diskutimet ndërmjet dy vendeve vazhdoi të ngrihej problemi i akteve ligjore që kishin prodhuar pasoja mbi pronat shqiptare dhe statusin juridik të marrëdhënieve ndërmjet dy shteteve.
Në këtë drejtim, duhet bërë dallimi ndërmjet përfundimit politik të gjendjes së luftës dhe shfuqizimit të plotë të të gjitha akteve ligjore që mund të prodhojnë pasoja juridike.
3. Traktati i Miqësisë i vitit 1996
Më 21 mars 1996, Shqipëria dhe Greqia nënshkruan Traktatin e Miqësisë, Bashkëpunimit, Fqinjësisë së Mirë dhe Sigurisë.
Traktati hyri në fuqi më 9 mars 1998, pas shkëmbimit të instrumenteve të ratifikimit.[23]
Ky dokument krijoi një bazë të re për marrëdhëniet ndërmjet dy vendeve.
Megjithatë, normalizimi diplomatik nuk do të thotë se të gjitha çështjet historike dhe pronësore janë zgjidhur automatikisht.
Në vitin 2007, një dokument i Drejtorisë së së Drejtës Ndërkombëtare Publike pranë Ministrisë së Jashtme greke, i cituar në debatin publik të mëvonshëm, riktheu diskutimin mbi statusin e dekreteve të vitit 1940.[24]
Po ashtu, në vitet 2013–2016 çështja u ngrit përsëri në takimet ndërmjet ministrave të jashtëm të dy vendeve.
Prandaj, është e nevojshme që institucionet greke të japin një përgjigje përfundimtare dhe të qartë mbi statusin juridik të legjislacionit të luftës.
Pyetjet që duhen shtruar janë konkrete:
A është shfuqizuar plotësisht dekreti nr. 2636/1940?
Cilat dispozita të tjera të legjislacionit të vitit 1940 vazhdojnë të prodhojnë pasoja?
A ekziston ndonjë pengesë ligjore që lidhet me pronat e shqiptarëve të Çamërisë?
Cili është mekanizmi juridik për shqyrtimin e pretendimeve individuale pronësore?
Këto çështje nuk zgjidhen me deklarata miqësie. Ato kërkojnë përgjigje institucionale.
XII. KUADRI NDËRKOMBËTAR JURIDIK: PARIMET DHE DETYRIMET E SHTETEVE
Çështja shqiptaro-greke duhet trajtuar në përputhje me instrumentet ndërkombëtare që mbrojnë sovranitetin, popullsinë civile, pronën dhe të drejtat themelore.
1. Konventa IV e Hagës, 1907
Rregullorja bashkëlidhur Konventës IV të Hagës përcakton në nenin 46 detyrimin për respektimin e jetës, nderit familjar, të drejtave dhe pronës private.
Neni 47 ndalon plaçkitjen.[16]
Këto dispozita janë të rëndësishme për shqyrtimin e trajtimit të civilëve dhe pronave gjatë konflikteve të armatosura.
2. Karta e Kombeve të Bashkuara, 1945
Neni 2, paragrafi 4, ndalon kërcënimin ose përdorimin e forcës kundër integritetit territorial dhe pavarësisë politike të shteteve.[25]
Ky është një nga parimet themelore të rendit juridik ndërkombëtar.
Ai është drejtpërdrejt i rëndësishëm për çdo retorikë që mund të interpretohet si pretendim territorial ndaj Shqipërisë.
3. Konventa për Parandalimin dhe Ndëshkimin e Krimit të Gjenocidit, 1948
Konventa e vitit 1948 përcakton kushtet juridike të krimit të gjenocidit.
Neni II kërkon të provohet qëllimi specifik për shkatërrimin, tërësisht ose pjesërisht, të një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar.[26]
Për këtë arsye, ngjarjet e Çamërisë nuk duhet të cilësohen automatikisht si gjenocid pa analizuar dhe provuar elementet juridike përkatëse.
Kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e krimeve të kryera ndaj civilëve. Vrasjet, dëbimet, persekutimi dhe konfiskimet mund të përbëjnë shkelje të rënda juridike edhe kur nuk plotësohen kriteret e gjenocidit.
4. Konventa IV e Gjenevës, 1949
Konventa IV e Gjenevës mbron personat civilë gjatë luftës.
Neni 33 ndalon ndëshkimet kolektive, ndërsa neni 49 trajton deportimet dhe transferimet e detyruara nga territoret e pushtuara.[27]
Megjithatë, kjo Konventë u miratua në vitin 1949. Për këtë arsye, nuk mund të përdoret prapaveprueshëm për të krijuar përgjegjësi traktatore për ngjarjet e viteve 1944–1945.
Për ato ngjarje duhen shqyrtuar normat e Hagës dhe e drejta zakonore humanitare që ishte në fuqi në kohën përkatëse.
5. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut
Konventa Evropiane mbron të drejtat themelore të njeriut.
Në çështjen çame, rëndësi të veçantë kanë:
Neni 6: e drejta për një proces të rregullt ligjor.
Neni 8: respektimi i jetës private dhe familjare.
Neni 13: e drejta për një mjet juridik efektiv.
Neni 14: ndalimi i diskriminimit.
Neni 1 i Protokollit nr. 1: mbrojtja e pronës.[20]
Këto dispozita mund të kenë rëndësi për pretendime konkrete që lidhen me veprime ose pasoja juridike brenda juridiksionit kohor të Konventës.
6. Konventa Kuadër për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare
Konventa e Këshillit të Evropës e vitit 1995 vendos detyrime për mbrojtjen e identitetit kombëtar, gjuhësor, kulturor dhe fetar të pakicave.
Nenet 5 dhe 6 kërkojnë ruajtjen e identitetit dhe promovimin e tolerancës e dialogut ndërmjet komuniteteve.[28]
Këto parime duhet të zbatohen pa standarde të dyfishta.
Shqipëria duhet të mbrojë të drejtat e minoritetit grek, ndërsa Greqia duhet të respektojë të drejtat e shqiptarëve dhe identitetin e tyre.
XIII. VRASJET E INTELEKTUALËVE SHQIPTARË DHE PËRGJEGJËSIA HISTORIKE
Një tjetër kapitull që kërkon trajtim të veçantë është historia e vrasjeve dhe persekutimeve të intelektualëve shqiptarë në Greqi dhe në territoret e prekura nga konfliktet e fillimit të shekullit XX.
Këtu nuk duhet të mjaftohemi me lista emrash apo me përshkrime të përgjithshme.
Duhet të dokumentohen:
Identiteti i viktimave.
Veprimtaria e tyre arsimore, kulturore dhe politike.
Rrethanat e vrasjes.
Përgjegjësit e drejtpërdrejtë dhe institucionalë, nëse provohen.
Reagimet diplomatike të Shqipërisë dhe të fuqive të tjera.
Në këtë kuadër, vrasja e gjeneral Tellinit është një ngjarje me dokumentacion të veçantë, por nuk duhet të ngatërrohet me vrasjet e intelektualëve shqiptarë apo t’u atribuohet automatikisht të njëjtëve autorë.
Për të përfshirë emra konkretë të intelektualëve shqiptarë të vrarë në Çamëri dhe në krahinat e tjera, duhet të ndërtohet një regjistër dokumentar duke krahasuar arkivat shqiptare, greke, italiane, britanike dhe amerikane.
Kjo do të shmangë pasaktësitë dhe do t’i japë studimit një bazë më të fortë historike.
XIV. PËRGJEGJËSIA E DIPLOMACISË SHQIPTARE
Përballë gjithë këtij dokumentacioni, lind një pyetje e pashmangshme: përse Shqipëria nuk ka ndërtuar një strategji të qëndrueshme diplomatike për trajtimin e çështjeve të pazgjidhura me Greqinë?
Nuk mjafton që çështja çame të përmendet në përvjetorë dhe deklarata politike.
Nuk mjafton as të reagohet vetëm kur në Athinë përdoret termi «Vorio-Epir».
Shqipëria duhet të ketë një strategji institucionale që të përfshijë:
Krijimin e një grupi të përbashkët ekspertësh historianë, arkivistësh dhe juristësh.
Digjitalizimin e dokumenteve shqiptare dhe ndërkombëtare mbi Çamërinë.
Kërkesën për qasje në arkivat greke, britanike, italiane dhe amerikane.
Hartimin e një dosjeje juridike mbi pronat e shqiptarëve të Çamërisë.
Kërkesën për sqarimin përfundimtar të statusit të legjislacionit grek të luftës.
Kërkesën për sqarime diplomatike lidhur me deklaratat zyrtare që mund të interpretohen si pretendime territoriale.
Mbështetjen e studimeve akademike të pavarura dhe botimin e dokumenteve në gjuhën angleze.
Ngritjen e një mekanizmi dypalësh për shqyrtimin e çështjeve historike, pronësore dhe të të drejtave të njeriut.
Kjo nuk është politikë armiqësore ndaj Greqisë.
Është politikë e mbrojtjes së interesit kombëtar dhe e respektimit të së drejtës ndërkombëtare.
Një diplomaci serioze nuk duhet të kërkojë ndryshimin e kufijve, por respektimin e tyre; nuk duhet të kërkojë hakmarrje historike, por drejtësi; nuk duhet të ushqejë armiqësi, por të kërkojë përgjigje konkrete.
XV. PËRFUNDIM
MIQËSIA NUK MUND TË NDËRTOHET MBI HARRESËN HISTORIKE
Historia e marrëdhënieve shqiptaro-greke është shumë më e ndërlikuar sesa deklaratat politike të ditës.
Epiri i lashtë nuk mund të përdoret si titull pronësie për shtetet moderne. Emërtimi «Vorio-Epir» nuk mund të shërbejë si argument juridik për të vënë në diskutim kufijtë e Shqipërisë. Shtrirja historike e popullsisë shqiptare përtej kufijve të vitit 1913 duhet studiuar dhe dokumentuar, por nuk duhet shndërruar në pretendim për ndryshimin e kufijve aktualë.
Po kështu, çështja çame nuk mund të mbyllet me formulën politike se shqiptarët u larguan për shkak të bashkëpunimit me pushtuesit.
Dokumentet e periudhës së Lozanës, vendimi i marsit 1924 i Komisionit të Përzier, ndërhyrjet diplomatike shqiptare, memorandumi i vitit 1947 dhe studimet akademike dëshmojnë se çështja e shqiptarëve të Çamërisë ka një histori të gjatë dokumentare.
Debati i vitit 2015 në Uashington, i raportuar nga Isuf Bajrami në gazetën Dielli, tregon se kjo çështje vazhdonte të diskutohej edhe në mjediset politike dhe mediatike amerikane.
Ndërkohë, legjislacioni grek i luftës dhe pasojat e tij mbi pronat shqiptare kërkojnë sqarim përfundimtar.
Deklarata e presidentit grek Konstantinos Tasoulas më 28 tetor 2026 e rikthen në vëmendje problemin e terminologjisë politike dhe të përgjegjësisë institucionale.
Shqipëria ka të drejtë të kërkojë që sovraniteti dhe integriteti i saj territorial të respektohen jo vetëm në dokumentet diplomatike, por edhe në diskursin publik të përfaqësuesve më të lartë të shtetit fqinj.
Por edhe Greqia duhet të kuptojë se marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë nuk mund të ndërtohen duke lënë jashtë vëmendjes dëbimin e shqiptarëve të Çamërisë, humbjen e pronave dhe kërkesat e tyre për drejtësi.
Çështja çame nuk kërkon privilegje. Kërkon shqyrtimin e drejtë të dokumenteve dhe pretendimeve konkrete.
Shqiptarët nuk mund të shpallen kolektivisht fajtorë për veprimet e disa individëve gjatë Luftës së Dytë Botërore. Po kështu, asnjë popullsi civile nuk mund të dëbohet, të privohet nga prona dhe të përjashtohet nga drejtësia për shkak të identitetit të saj.
Marrëdhëniet e mira ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë janë në interes të të dy popujve. Por ato duhet të mbështeten në respektin e ndërsjellë, transparencën historike dhe barazinë juridike.
Prandaj, dy pyetje mbeten të pashmangshme:
Nëse Greqia e njeh plotësisht sovranitetin dhe integritetin territorial të Shqipërisë, përse nuk përdor një terminologji historikisht dhe diplomatikisht neutrale në deklaratat e institucioneve të saj më të larta?
Dhe:
Nëse Shqipëria dhe Greqia pretendojnë se kanë ndërtuar marrëdhënie strategjike dhe evropiane, përse çështjet e pronave çame, pasojat e dëbimeve dhe paqartësitë e legjislacionit të luftës vazhdojnë të mos kenë një zgjidhje përfundimtare?
Miqësia nuk kërkon harresë. Kërkon ndershmëri.
Drejtësia nuk ka kombësi dhe e drejta ndërkombëtare nuk mund të zbatohet sipas interesave të momentit politik.
Shqipëria nuk ka nevojë për pretendime të reja territoriale. Ajo ka nevojë për mbrojtjen e sovranitetit, dokumentimin e historisë, respektimin e të drejtave të shqiptarëve dhe një diplomaci që di të mbrojë interesin kombëtar me argumente, dokumente dhe ligj.
Fusnotat,
[1] ANA-MPA, “President Tassoulas: Greece once again possesses the capability to both deter and defeat any threat”, 28 tetor 2026. Raportimi mbi deklaratën e presidentit grek në Selanik. Gjithashtu, Presidenca e Republikës së Greqisë, deklarata zyrtare e Konstantinos Tasoulas, 28 tetor 2026.
[2] Bajrami, Isuf B., «Epiri dhe përkatësia etnike e epirotëve», Zemra Shqiptare, 24 tetor 2007.
[3] Thukydides, History of the Peloponnesian War, Libri II; Strabo, Geographica, Libri VII.
[4] Hernandez, David R., “Epirus”, në A Companion to the Archaeology of the Roman Empire, Wiley, 2024; shih edhe J.-P. Sodini, “The Transformation of Cities in Late Antiquity within the Provinces of Macedonia and Epirus”, Oxford University Press, 2007.
[5] Protocol of Corfu, 17 maj 1914, dokumentacioni mbi statusin autonom të krahinave jugore të Shqipërisë.
[6] Bajrami, Isuf B., «Trojet shqiptare shtriheshin nga Preveza në Tivar e deri mbi Nish», Zemra Shqiptare, 4 gusht 2010. Referencat e autorit përfshijnë Sami Frashërin, T. Selenicën, L. Uelavitch-in dhe Muhamet Pirrakun.
[7] Treaty of Berlin, 13 korrik 1878; dokumentacioni mbi vendimet territoriale në Ballkan dhe themelimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.
[8] Treaty of London, 30 maj 1913, neni 3; vendimet e Konferencës së Ambasadorëve mbi kufijtë e Shqipërisë; Protocol of Florence, 17 dhjetor 1913.
[9] Conference of Ambassadors, Paris, vendimi i 9 nëntorit 1921 mbi kufijtë e Shqipërisë.
[10] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), Advisory Opinion, 4 shtator 1924, Series B, No. 9.
[11] Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 janar 1923, nenet 1–3.
[12] Bajrami, Isuf B., «Dëbimi i shqiptarëve të Çamërisë për në Turqi (Andallajia – Këmbimi)», 13 tetor 2017.
[13] Mixed Commission for the Exchange of Greek and Turkish Populations, deklarata e marsit 1924 mbi përjashtimin e shtetasve grekë të besimit mysliman me origjinë shqiptare, të vendosur në Epir, nga shkëmbimi i detyrueshëm.
[14] Manta, Eleftheria K., “The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)”, Journal of Muslim Minority Affairs, vol. 29, nr. 4, 2009, f. 523–535. DOI: 10.1080/13602000903411424.
[15] Vickers, Miranda, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.
[16] Convention (IV) Respecting the Laws and Customs of War on Land, The Hague, 18 tetor 1907, Rregullorja bashkëlidhur, nenet 46–47.
[17] Komiteti Antifashist i Emigrantëve Çamë në Shqipëri, Memorandum drejtuar Komisionit Hetimor të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, rreth trajtimit dhe masakrave në minoritetin shqiptar çam në Greqi, 1947. Teksti i publikuar nga Isuf B. Bajrami në Memorie.al.
[18] Fico, Agron F., «Gjenocidi grek kundër shqiptarëve të Çamërisë (Memorandum që nuk duhet harruar kurrë)», Bota Sot, 17 qershor 2019. Dokumentacion mbi botimet në revistën «Bashkësia Shqiptare» dhe gazetën Illyria.
[19] Bajrami, Isuf B., «Debati mbi rolin e Shqipërisë në Luftën e II Botërore», Dielli, 4 shkurt 2015.
[20] European Convention on Human Rights, 4 nëntor 1950, nenet 6, 8, 13 dhe 14; Protokolli nr. 1, neni 1.
[21] Dokumentacioni historik mbi vrasjen e gjeneralit Enrico Tellini, 27 gusht 1923; shih The Corfu Incident of 1923: Mussolini and the League of Nations dhe dokumentacionin diplomatik italian të kohës.
[22] Greqi, Dekreti mbretëror nr. 2636/1940, mbi aktet juridike të shteteve armike dhe sekuestrimin e pasurive të tyre.
[23] Republika e Shqipërisë dhe Republika Helenike, Traktati i Miqësisë, Bashkëpunimit, Fqinjësisë së Mirë dhe Sigurisë, Tiranë, 21 mars 1996; hyrja në fuqi më 9 mars 1998.
[24] Dokumentacioni i Drejtorisë së së Drejtës Ndërkombëtare Publike të Ministrisë së Jashtme greke, 16 nëntor 2007, i cituar në debatin publik mbi statusin e legjislacionit grek të luftës.
[25] Charter of the United Nations, San Francisco, 26 qershor 1945, neni 2, paragrafi 4.
[26] Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Paris, 9 dhjetor 1948, nenet II dhe III.
[27] Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, 12 gusht 1949, nenet 33 dhe 49.
[28] Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, Strasbourg, 1 shkurt 1995, nenet 5, 6 dhe 15.
[29] Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.
[30] United States Department of State, dokumentacioni diplomatik mbi Shqipërinë, Greqinë dhe zhvillimet e Luftës së Dytë Botërore.
[31] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), 1924.
[32] United Nations Treaty Collection, Agreement between the Hellenic Republic and the Republic of Albania on Friendship, Cooperation, Good Neighbourliness and Security, regjistrimi nr. 56711.
