Në një kinema të vogël në Tiranë, kryeqytetin e Shqipërisë, u shfaq së fundmi një film i quajtur “Shqipëria Turistike”, që tregonte të rinj tërheqës shqiptarë duke udhëtuar nëpër vend. Filmi ishte porositur nga qeveria shqiptare në vitin 1972 për të treguar sa i bukur ishte vendi ballkanik nën diktatorin komunist Enver Hoxha, duke shfaqur njerëz që admironin plazhe, rrënoja dhe male të gjera.
Ndërsa aktorët e rinj në ekran shikonin shpata dhe heshta në një muze, narratori i filmit thoshte: “Shqipëria e vogël ka qenë gjithmonë varrezë për pushtuesit.”
Ky film është një nga mijëra të realizuar gjatë sundimit të Hoxhës mbi këtë vend të vogël të Europës Juglindore. Drejtimi i Hoxhës zgjati nga viti 1944 deri në vdekjen e tij në 1985, dhe gjatë asaj kohe ai e ktheu Shqipërinë në një nga vendet më të izoluara politikisht në botë. Ai spastroi rivalët, duke përdorur spiunazh dhe dhunë për të shtypur kundërshtimin.
Sot Shqipëria konsiderohet një demokraci, edhe pse jo ende e përsosur, dhe Hoxha përfaqëson të kaluarën e errët komuniste të vendit. Sot, filmat e prodhuar nën regjimin e tij po digjitalizohen në Tiranë, një proces i ngadalshëm dhe i debatueshëm.
Në vitin 2024, Arkivi Qendror Shtetëror i Filmit në Shqipëri nisi një projekt për digjitalizimin e arkivit filmik, pasi mori financim nga BE-ja për të ruajtur filma, shfaqje dhe kronika lajmesh të ruajtura prej vitesh. Disa nga filmat, të konvertuar nga 35 mm në format digjital, janë ngarkuar tashmë në faqen e arkivit. Ndërkohë, arkivi ka organizuar edhe shfaqje filmash në Tiranë, të cilat janë shitur plotësisht.
Industria e filmit në Shqipëri ka qenë një hapësirë për krijues të talentuar, si regjisori (dhe më vonë deputeti) Dhimitër Anagnosti dhe kompozitori i njohur Kujtim Laro. Por, meqë qeveria e Hoxhës e drejtoi industrinë për dekada, ata duhej të punonin brenda sistemit të propagandës, duke promovuar të paktën në mënyrë të nënkuptuar vijën zyrtare të shtetit.
Filma shqiptarë si “Mëngjes Lufte” nga viti 1971 i paraqesin komunistët si gjithmonë fitimtarë ndaj pushtuesve dhe fashistëve. Në filma të tjerë, temat e kolektivizmit pozitiv janë të shpeshta, ashtu si edhe mesazhi se shteti duhet besuar mbi gjithçka tjetër.
Disa filma në arkiv janë edhe më pak të fshehtë. Kronikat filmike të viteve 1960 tregojnë miqësinë e Shqipërisë me Kinën, me pamje nxënësish që duartrokasin me entuziazëm. Nën Mao Ce Dunin, Kina ishte aleati më i afërt i Shqipërisë në vitet ’60 dhe ’70.
Sot, disa shqiptarë duan të shkëpusin plotësisht lidhjet me regjimin që e mbajti vendin në errësirë për kaq gjatë. Filmat që po digjitalizohen dhe restaurohen mund të zgjojnë kujtime torture, mizorie dhe shtypjeje totale politike.
Erma Troqe, inxhiniere kimiste që punon në projektin e arkivit, tha: “Shumë njerëz që kanë vuajtur në atë kohë thonë: ‘Pse i mbani këta filma?'”
Troqe shtoi se, pavarësisht kësaj, arkivat duhet të hapen për t’i ndihmuar shqiptarët dhe botën të kuptojnë më mirë historinë.
“Duhet t’ia shpjegosh brezit të ri se çfarë është komunizmi,” tha ajo. “Shqiptarët vuajtën shumë në atë kohë, ndaj faktet historike duhet të ruhen. Diçka që të na kujtojë se nuk duhet të kthehemi më pas.”
Por qasja “ruaj dhe shpjego” nuk pranohet nga të gjithë. Në vitin 2017, Instituti për Studimin e Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit propozoi në parlament ndalimin e shfaqjes në televizion të filmave të periudhës së regjimit të Hoxhës.
Drejtori i institutit, Agron Tufa, tha se transmetimi i këtyre filmave “mban gjallë dhe nxit nostalgjinë për diktaturën” dhe e paraqet regjimin e Hoxhës si “jo edhe aq të keq”.
Por Troqe thotë se filmat në arkiv kanë vlerë shumë më të madhe sesa thjesht propagandë. Meqë qeveria e Hoxhës kontrollonte median dhe pak të huaj vizitonin Shqipërinë gjatë asaj kohe, filmat përmbajnë pamje të rralla të jetës në vend gjatë epokës së izolimit. Pamjet janë të përzgjedhura dhe të orkestruara politikisht, por për shumë shqiptarë ato janë ende një lidhje e rëndësishme me të kaluarën.
Troqe shtoi se pamjet që po digjitalizohen tregojnë se në vitet 1960 moda e grave në Shqipëri ishte mjaft e lirë, me funde të shkurtra të zakonshme. Më vonë, qeveria e pa këtë stil me sy kritik, duke nxitur veshje më konservatore, të tipit “punëtor”.
“Nëse e mbyll zërin e filmit dhe nuk dëgjon propagandën,” tha Troqe, “sheh si vishej nëna ime dhe si ndryshoi jeta nga vitet ’70 në ’80… është e vetmja dritare ku mund të shoh se si ndryshoi historia.”
Jashtë godinës së arkivit të filmit ndodhet një kamion i madh i vjetër dhe i ndryshkur, si edhe një rimorkio druri e rrënuar. Këto mjete përdoreshin për të transportuar projektorë filmi dhe për t’i çuar nëpër malet e Shqipërisë, për shfaqje në fshatra të largëta. Ka shpresë që edhe ato një ditë të restaurohen.
Elton Caushi, që drejton kompaninë turistike Albanian Trip, i çon turistët për të vizituar godinën e arkivit. Ai thotë se e urren regjimin e Hoxhës për shkatërrimin e jetës së prindërve dhe gjyshërve të tij, por e mbështet projektin e digjitalizimit.
“Duhet të sigurohemi që kjo të mos përdoret për nostalgji,” tha ai. “Unë vetë isha viktimë e këtyre filmave propagandistikë; qava sinqerisht kur diktatori vdiq dhe e kisha seriozisht.” Caushi tha se u tregon fëmijëve të tij filma të vjetër shqiptarë, por gjithmonë u shpjegon se nuk duhen marrë ashtu siç duken.
Filmi për turizmin shqiptar i vitit 1972, i shfaqur në arkiv, tregonte fshatarë që luanin instrumente tradicionale, me malet e veriut rural të Shqipërisë në sfond.
Në disa aspekte, filmi është një kartolinë e frikshme nga e kaluara. Por ai tregon njerëz të vërtetë që luajnë muzikë të vërtetë, dhe pa këtë projekt restaurimi, ky moment historik do të mbetej i padukshëm për shumë njerëz.
