Në bisedat e përditshme, fjalët “pers” dhe “iranian” shpesh përdoren sikur të kenë të njëjtin kuptim. Të dyja i referohen të njëjtit territor, Iranit të sotëm, dhe një kulture me mijëra vite histori. Por këto dy terma nuk janë identikë. Njëri përshkruan një trashëgimi etnike dhe kulturore, ndërsa tjetri i referohet shtetit modern dhe të gjithë popujve të tij të ndryshëm. Historia e Iranit tregon “ndërveprimin kompleks të nacionalizmit, ku elementë të ndryshëm bashkohen për të krijuar një identitet kombëtar unik,” shkruan studiuesi Reza Asadian.
Ky dallim ka marrë edhe kuptim politik në dekadat e fundit, sidomos pas Revolucionit Iranian të vitit 1979. Shpjegimi i këtyre ndryshimeve zbulon një histori më të thellë për historinë, identitetin dhe mënyrën se si njerëzit dhe kombet e përcaktojnë veten.
Nga Persia te Irani
Për shekuj me radhë, pjesa më e madhe e botës e njihte këtë zonë si Persi. Emri vjen nga Pars (ose Fars), një rajon në jugperëndim të Iranit që ishte vendbanimi i persëve të lashtë. Pikërisht nga kjo zonë, Kiri i Madh themeloi Perandorinë Ahemenide në shekullin VI para Krishtit, duke krijuar një nga perandoritë më të mëdha të botës së lashtë.
Historianët grekë të lashtë, si Herodoti, i referoheshin kësaj zone si “Persis”, një emër që më vonë u shndërrua në gjuhët europiane në “Persi” dhe u bë emri standard për të gjithë rajonin e sunduar nga dinastitë perse.
Por brenda vendit përdorej prej kohësh një emër tjetër: Iran, i cili vjen nga një term i lashtë që do të thotë “toka e iranianëve”, duke iu referuar popujve iranianë që banonin në atë zonë. Ky emër shfaqet në mbishkrimet e Perandorisë Sasanide në shekullin III pas Krishtit dhe në letërsinë perse të mëvonshme.
Kalimi modern nga Persia në Iran ndodhi në vitin 1935, kur sundimtari Reza Shah Pahlavi u kërkoi zyrtarisht qeverive të huaja të përdornin emrin Iran në vend të Persi në përdorimin ndërkombëtar. Ai synonte të krijonte një identitet kombëtar të përbashkët që përfshinte të gjithë popujt e ndryshëm të vendit, dhe jo vetëm një trashëgimi etnike. Ky ndryshim dhe periudha para Luftës së Dytë Botërore “ndikuan drejtpërdrejt në formësimin e Iranit si shtet modern dhe në zhvillimin e nacionalizmit iranian,” shkruan sociologu Ali Mirsepassi në librin Zbulimi i Iranit.
Megjithëse Irani u bë emri zyrtar ndërkombëtar, Persia nuk u zhduk plotësisht. Ajo përdoret ende gjerësisht për të përshkruar historinë e lashtë të vendit, letërsinë dhe traditat artistike.
Persi si identitet etnik dhe kulturor
Sot, “Pers” zakonisht i referohet një grupi etnik dhe trashëgimisë së tij kulturore. Persët janë grupi më i madh etnik në Iran, dhe gjuha perse, e njohur si Farsi, është gjuha zyrtare e vendit.
Kultura perse ka ndikuar për një kohë të gjatë në botën më të gjerë iraniane. Letërsia klasike perse, nga poezia epike e Ferdosit, i cili shkroi një nga poemat më të gjata nga një autor i vetëm, deri te vargjet lirike të Hafezit dhe Xhelaludin Rumiut, është bërë një pikë referimi kulturore në shumë pjesë të rajonit.
Për shekuj, gjuha perse shërbeu gjithashtu si gjuhë administrimi, studimi dhe letërsie përtej kufijve të Iranit, duke formësuar atë që historianët e quajnë ndonjëherë “bota perse”. Ajo ishte një gjuhë prestigjioze në perandori si ajo Osmane dhe ajo Mogule, si dhe më herët në Perandorinë Timuride, ku poezia, kronikat dhe dokumentet administrative në persisht qarkullonin në një hapësirë të gjerë nga Anadolli deri në Indinë veriore.
Termi “Pers” mund t’u referohet gjithashtu komuniteteve jashtë Iranit që kanë ruajtur elemente të kësaj trashëgimie. Për shembull, Parsët e Indisë janë pasardhës të zoroastrianëve që u shpërngulën nga Irani në nënkontinentin indian më shumë se 1000 vjet më parë. Edhe pse të ndarë nga Irani për shekuj, ata kanë ruajtur elemente të traditave fetare dhe kulturore paraislame iraniane.
Në kohët moderne, termi “Pers” ka marrë edhe një dimension shoqëror dhe politik. Disa njerëz me prejardhje iraniane që jetojnë jashtë vendit, si në Shtetet e Bashkuara dhe në Europë, zgjedhin qëllimisht të identifikohen si “persë” dhe jo “iranianë”. Për disa, ky term thekson trashëgiminë kulturore dhe historinë e qytetërimit të lashtë pers, më shumë sesa kombësinë.
Ndikimi i Revolucionit të vitit 1979
Dallimi midis “pers” dhe “iranian” u bë veçanërisht i dukshëm pas Revolucionit Iranian të vitit 1979. Atë vit, një kryengritje masive rrëzoi monarkinë e mbështetur nga Perëndimi të Mohammad Reza Shah Pahlavit dhe vendosi Republikën Islamike nën udhëheqjen e Ajatollah Ruhollah Khomeinit. Në dekadat që pasuan, tensionet midis Iranit dhe vendeve perëndimore, sidomos Shteteve të Bashkuara, kanë luajtur një rol të rëndësishëm në mënyrën se si perceptohet vendi në arenën ndërkombëtare.
Si rrjedhojë, fjalët “pers” dhe “iranian” filluan të marrin nuanca paksa të ndryshme në disa kontekste: njëra lidhet më shumë me trashëgiminë kulturore, ndërsa tjetra me kombësinë.
Diversiteti etnik i Iranit
Një tjetër arsye pse këto terma nuk mund të përdoren në mënyrë të njëjtë është se popullsia e Iranit të sotëm, edhe pse ka një shumicë të madhe perse, përbëhet nga shumë grupe etnike të ndryshme.
Ndër grupet më të mëdha janë azerët, një popullsi turqishtfolëse e përqendruar në veriperëndim të Iranit. Në kufirin perëndimor jetojnë kurdët, territori malor i të cilëve shtrihet edhe në Irak, Turqi dhe Siri. Në malet Zagros në perëndim dhe jugperëndim ndodhen lurët, një grup etnik iranian me një gjuhë të afërt. Në juglindje, pranë kufijve me Pakistanin dhe Afganistanin, jetojnë baluçët, komunitetet e të cilëve shtrihen në gjithë rajonin e Beluçistanit.
Ka gjithashtu popullsi të konsiderueshme arabe në provincën jugperëndimore të Khuzestanit, ndërsa komunitetet turkmene jetojnë në veri të Iranit pranë detit Kaspik dhe kufirit me Turkmenistanin. Shumë prej këtyre grupeve flasin gjuhët e tyre përveç persishtes.
Identiteti në kontekst historik
Në fund, dallimi mes “pers” dhe “iranian” pasqyron natyrën e shumëfishtë të identitetit në këtë rajon. “Pers” sjell ndër mend një qytetërim të lashtë të njohur për perandoritë, letërsinë dhe traditat artistike. Ai i referohet një trashëgimie specifike kulturore dhe etnike që ka ndikuar në një pjesë të madhe të botës iraniane.
“Iranian”, nga ana tjetër, përshkruan qytetarët dhe popujt e shtetit modern të Iranit, një vend i larmishëm i formuar nga shumë grupe etnike, gjuhë dhe përvoja historike.Megjithatë, në praktikë, këto dy terma shpesh mbivendosen
