Judaizmi është një nga fetë më të vjetra në botë, që daton rreth 4000 vjet më parë, dhe konsiderohet feja e parë abrahamike, tradita nga e cila rrjedhin edhe Islami dhe Krishterimi. Si një fe monoteiste, besimtarët besojnë në një Zot të vetëm që u zbulua përmes profetëve të lashtë, përfshirë Abrahamin, Isakun, Jakobin dhe Moisiun. Teksti më i rëndësishëm i shenjtë është Tora, dhe besimtarët luten në qendra fetare të quajtura sinagoga.
Në mbarë botën, në vitin 2024 kishte rreth 15.8 milionë hebrenj, shumica e të cilëve jetojnë në Shtetet e Bashkuara dhe në Izrael. Tradicionalisht, një person konsiderohet hebre nëse nëna e tij është hebreje.
Besimet dhe simboli
Hebrenjtë besojnë në një Zot të vetëm që ka krijuar një besëlidhje të veçantë me ta. Zoti komunikon përmes profetëve, shpërblen veprat e mira dhe ndëshkon të keqen. Shumica e hebrenjve besojnë se Mesia i tyre ende nuk ka ardhur, por do të vijë një ditë. Udhëheqësit shpirtërorë quhen rabinë, dhe Ylli i Davidit me gjashtë cepa është simboli i judaizmit.
Themeluesi
Sipas Torës, Zoti iu zbulua fillimisht Abrahamit, i cili u bë themeluesi i judaizmit. Zoti bëri një besëlidhje të veçantë me Abrahamin dhe pasardhësit e tij, përfshirë djalin e tij Isakun dhe nipin Jakobin, u bënë figura qendrore në historinë hebraike. Jakobi mori emrin Izrael dhe pasardhësit e tij u quajtën izraelitë. Më shumë se 1000 vjet pas Abrahamit, profeti Moisi udhëhoqi izraelitët jashtë skllavërisë në Egjipt dhe mori ligjet e Zotit,Dhjetë Urdhëresat, në malin Sinai.
Librat e shenjtë
Teksti i shenjtë hebraik është Tanakh-u, i njohur edhe si Bibla Hebraike, i cili përfshin të njëjtat libra si Dhiata e Vjetër e krishterë. Tora, pesë librat e parë të Tanakh-ut, përshkruan ligjin hebraik dhe shpjegon origjinën e besimit.
Tekste të mëvonshme zgjeruan mësimet e Tanakh-ut. Rreth vitit 200 pas Krishtit, dijetarët përpiluan Mishnah-un, duke dokumentuar ligjin gojor hebraik. Talmudi, i përfunduar në versionin e tij të parë rreth shekullit të tretë pas Krishtit, kombinon Mishnah-un me Gemara-n, një tekst që e analizon dhe e interpreton atë, duke përfshirë pikëpamjet e mijëra rabinëve dhe duke trajtuar 613 urdhërimet e ligjit hebraik. Një version i dytë u përfundua në shekullin e pestë. Shkrime të tjera të rëndësishme përfshijnë 13 Artikujt e Besimit nga filozofi Maimonides.
Rrymat
Judaizmi përfshin disa degë kryesore:
Judaizmi Ortodoks ndjek rreptësisht ligjin tradicional hebraik, përfshirë kufizimet e Shabatit për punën, drejtimin e makinës apo përdorimin e parave. Ai përfshin nëngrupe si hebrenjtë hasidikë, të cilët theksojnë lidhjen mistike me Zotin përmes lutjes.
Judaizmi Reformist është një lëvizje më liberale që vlerëson traditat etike mbi zbatimin e rreptë të ligjit dhe promovon përshtatjen progresive. Është më i përhapuri në Shtetet e Bashkuara.
Judaizmi Konservator qëndron midis Ortodoksit dhe Reformistit, duke respektuar traditën por duke lejuar modernizim të kufizuar.
Judaizmi Rindërtues, i themeluar në vitin 1922 nga MordecaiKaplan, e sheh judaizmin si një qytetërim fetar në zhvillim.
Judaizmi Humanist, i themeluar në vitin 1963 nga rabini Sherwin Wine, feston historinë dhe kulturën hebraike pa theks të madh te Zoti.
Shumë hebrenj nuk i përkasin ndonjë rryme të caktuar dhe thjesht identifikohen si hebrenj.
Shabati
Shabati është dita hebraike e pushimit dhe lutjes, që fillon në perëndim të diellit të premten dhe zgjat deri në mbrëmjen e së shtunës. Respektimi ndryshon sipas traditës, hebrenjtë ortodoksë dhe konservatorë mund të shmangin punën, pajisjet elektrike dhe aktivitete të tjera të ndaluara, ndërsa shumica e besimtarëve e shënojnë ditën me studim të Torës, pjesëmarrje në sinagogë dhe vakte të përbashkëta.
Historia dhe përndjekja
Rreth vitit 1000 para Krishtit, mbreti David sundoi popullin hebraik dhe djali i tij, Solomoni, ndërtoi Tempullin e parë në Jerusalem, qendra kryesore e adhurimit. Mbretëria më vonë u nda në Izrael në veri dhe Judë në jug.
Gjatë historisë, hebrenjtë janë përballur me përndjekje të rënda:
Shkatërrimi i Tempullit: Babilonasit shkatërruan Tempullin e Solomonit rreth vitit 587 para Krishtit dhe dërguan shumë hebrenj në mërgim. Tempulli i dytë u ndërtua rreth vitit 516 para Krishtit, por u shkatërrua nga romakët në vitin 70 pas Krishtit, duke zhvendosur adhurimin drejt sinagogave lokale.
Masakra e Granadës (1066): Një turmë myslimane vrau më shumë se 1000 familje hebreje dhe kryqëzoi vezirin hebre Joseph ibn Naghrela.
Kryqëzatat: Mijëra hebrenj u vranë gjatë luftërave të shenjta mesjetare dhe shumë u detyruan të konvertohen në krishterim.
Dëbimi nga Spanja (1492): Spanja dëboi të gjithë hebrenjtë që refuzuan të konvertoheshin, rreth 200,000 njerëz, me dhjetëra mijëra që vdiqën gjatë procesit.
Holokausti: Nazistët vranë më shumë se 6 milionë hebrenj, një nga tragjeditë më të mëdha të historisë moderne.
Krijimi i Izraelit
Gjatë dhe pas Holokaustit, shumë hebrenj përqafuan sionizmin,një lëvizje për krijimin e një shteti hebre që kishte lindur në Europë në shekullin e 19-të. Në vitin 1948, Izraeli u bë zyrtarisht një shtet i pavarur, me David Ben-Gurionin si kryeministrin e parë. Ndonëse jo ishte një arritje historike për hebrenjtë, krijimi i Izraelit rriti tensionet me arabët në rajon, të cilat vazhdojnë edhe sot.
Festat hebraike
Hebrenjtë festojnë shumë festa të rëndësishme gjatë vitit:
Pashka: Feston çlirimin nga skllavëria në Egjipt, zgjat shtatë ose tetë ditë.
Shavuot: Përkujton dhënien e Torës Moisiut në malin Sinai.
Rosh Hashanah: Viti i Ri hebraik.
Yom Kippur: Dita më e shenjtë, e pendimit dhe agjërimit.
Sukkot: Festë njëjavore që përkujton 40 vitet në shkretëtirë.
Ditët e Shenjta të Larta: Periudha 10-ditore mes RoshHashanah dhe Yom Kippur.
Hanukkah: Festa e Dritave, që zgjat tetë ditë.
Purim: Festë gëzimi për shpëtimin e hebrenjve nga përndjekja në Persinë e lashtë.
