Nga Sokol Neçaj
Një nga pohimet më të zakonshme për Shqipërinë është se ajo kaloi nga komunizmi në demokraci. Kjo është e vërtetë në planin formal. U miratua një Kushtetutë demokratike, u krijua sistemi shumëpartiak, u mbajtën zgjedhje pluraliste, u ndërtuan institucione të reja dhe vendi u orientua drejt integrimit euroatlantik.
Por nëse e shohim tranzicionin jo vetëm përmes ligjeve, por edhe përmes kulturës politike, tabloja bëhet më komplekse.
Shqipëria nuk ka kaluar plotësisht nga partia-shtet te republika institucionale. Në shumë aspekte, ajo ka kaluar nga partia-shtet te partitë-fis.
Ky nuk është një përkufizim antropologjik. Është një metaforë politike që përpiqet të shpjegojë pse, edhe pas më shumë se tre dekadash pluralizëm, institucionet vazhdojnë të jenë më të dobëta se liderët dhe besnikëria ndaj individit shpesh mbizotëron mbi besnikërinë ndaj ligjit.
Në sistemin komunist ekzistonte vetëm një parti. Ajo ishte shteti, ligji, ekonomia, drejtësia dhe ideologjia. Besnikëria nuk i kërkohej Kushtetutës, por Partisë. Karriera nuk varej nga merita, por nga besueshmëria politike. Kundërshtimi nuk konsiderohej debat, por armiqësi.
Pluralizmi i vitit 1990 ndryshoi arkitekturën institucionale të shtetit. Ai nuk mund të ndryshonte automatikisht kulturën politike të ndërtuar për gati pesë dekada.
Kështu, shumë nga mekanizmat e bindjes u transferuan nga partia e vetme tek partitë konkurruese. Në vend të një qendre të vetme pushteti, u krijuan disa qendra.
Por logjika mbeti shpesh e ngjashme.
Në vend të besnikërisë ndaj Partisë, u ndërtua besnikëria ndaj liderit. Në vend të centralizimit ideologjik, u zhvillua centralizimi personal.
Në vend të monopolit të një partie, u krijuan monopole të vogla brenda secilës parti. Kjo është arsyeja pse shumë parti shqiptare funksionojnë më shumë si komunitete besnikërie sesa si organizata politike moderne.
Në një demokraci funksionale, partia është mjet për të përfaqësuar qytetarët.
Në një “parti-fis”, partia rrezikon të bëhet një bashkësi identitare ku lidhja kryesore nuk është programi, por përkatësia. Në një parti demokratike, kryetari është i zgjedhur dhe i zëvendësueshëm.
Në një parti-fis, lideri shndërrohet në boshtin e identitetit politik. Në një parti demokratike, kritika konsiderohet mekanizëm korrigjues. Në një parti-fis, kritika perceptohet si akt mosbesnikërie.
Në një parti demokratike, debati prodhon vendime më të mira. Në një parti-fis, unanimiteti shpesh vlerësohet më shumë se argumenti. Kjo kulturë nuk mbetet vetëm brenda partive. Ajo depërton në administratë, në parlament, në media, në universitet, madje edhe në marrëdhëniet shoqërore.
Qytetari nuk pyetet më: “Çfarë mendon për këtë politikë?”
Pyetja bëhet: “Me kë je?”
Ky është momenti kur identiteti politik fillon të zëvendësojë qytetarinë. Shoqëria ndahet në kampe që ndërtojnë secili të vërtetën e vet.
Çdo kamp ka mediat e veta.
Ekspertët e vet.
Herojtë e vet.
Madje edhe faktet e veta.
Në këtë klimë, kompromisi fillon të shihet si dobësi, ndërsa dialogu si tradhti. Kjo është një nga arsyet pse polarizimi politik në Shqipëri mbetet kaq i thellë.
Problemi nuk është vetëm konkurrenca mes partive. Demokracia jeton nga konkurrenca. Problemi lind kur konkurrenca zëvendësohet nga logjika fisnore, ku fitorja e tjetrit perceptohet si humbje ekzistenciale për grupin dhe jo si pjesë normale e alternancës demokratike.
Pasoja më e rëndë nuk është konflikti politik. Pasoja më e rëndë është dobësimi i shtetit.
Sepse në momentin kur qytetarët besojnë më shumë tek lideri sesa tek institucioni, republika fillon të humbasë themelin e saj. Institucionet funksionojnë vetëm kur respektohen edhe nga humbësit.
Ligji ka autoritet vetëm kur zbatohet edhe ndaj fituesve. Demokracia mbijeton vetëm kur askush nuk është mbi institucionet.
Pikërisht këtu lidhet aktualiteti i Fan Nolit.
Kur ai fliste për “anarkinë morale”, ai nuk përshkruante mungesën e ligjeve, por mungesën e një kulture politike ku përgjegjësia të ishte më e fortë se interesi.
Kur fliste për “anarkinë patriotike”, ai paralajmëronte rrezikun që patriotizmi të përdorej si mjet legjitimimi dhe jo si detyrim për ndërtimin e shtetit.
Kur fliste për “anarkinë e idealeve”, ai shihte një shoqëri që ende nuk kishte vendosur nëse do të ndërtonte institucione moderne apo do të mbetej peng i zakoneve të vjetra.
Një shekull më vonë, Shqipëria nuk ka më nevojë të zgjedhë midis Lindjes dhe Perëndimit.
Ajo duhet të zgjedhë midis dy kulturave politike.
Midis kulturës së besnikërisë ndaj individit dhe kulturës së besnikërisë ndaj ligjit.
Midis partisë si fis dhe partisë si institucion demokratik.
Midis shtetit të personalizuar dhe republikës kushtetuese.
Tranzicioni shqiptar nuk do të përfundojë ditën kur të ndryshojë qeveria e radhës.
Ai do të përfundojë vetëm atëherë kur qytetari të mos ketë më nevojë të kërkojë mbrojtje tek lideri, por ta gjejë atë tek ligji; kur partitë të mos ndërtohen mbi kultin e individit, por mbi konkurrencën e ideve; dhe kur shteti të mos jetë pronë e fituesit të zgjedhjeve, por shtëpia e përbashkët e të gjithë qytetarëve.
Vetëm atëherë do të mund të themi se Shqipëria ka kaluar vërtet nga partia-shtet në demokracinë kushtetuese. Deri atëherë, rreziku mbetet që pluralizmi të prodhojë jo një republikë të qytetarëve, por një sistem ku partitë funksionojnë, në shumë aspekte, si fise moderne politike.
