Qeveria e Shqipërisë ka një ministre të krijuar me Inteligjencën Artificiale për të luftuar korrupsionin. Emri i saj është Diella, që do të thotë “diell” në shqip, dhe po mbush një vit e rrethuar nga polemikat, me ironinë se agjencia që e zhvilloi atë po hetohet për një skemë të dyshuar manipulimi të tenderëve. Diella lindi si një chatbot me pamje femërore për t’i ndihmuar qytetarët të përdornin portalin elektronik e-Albania, por kryeministri socialist Edi Rama vendosi ta ngrinte në rangun e “ministres” në qeverinë e tij të katërt, të miratuar nga Parlamenti më 18 shtator 2025.
Diellën e zhvilloi dhe e menaxhon AKSHI, Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit të Shqipërisë, me teknologji të Microsoft dhe OpenAI. “Ministrja” nuk ka një ministri të pavarur me godinë, staf apo buxhet të vetin. “Nuk kam ambicie dhe as interesa personale”, deklaroi avatari femëror, i veshur me një kostum tradicional shqiptar, në një video të regjistruar paraprakisht dhe të shfaqur në dy ekrane të mëdha gjatë seancës parlamentare që miratoi qeverinë e katërt të Ramës.
Një vit më vonë, projekti është përballur me një realitet të pakëndshëm: Prokuroria shqiptare po heton një skemë të dyshuar korrupsioni në AKSHI, pikërisht institucioni përgjegjës për zhvillimin dhe menaxhimin e Diellës. Korrupsioni, dhe veçanërisht parregullsitë në prokurimet publike, shfaqet në mënyrë të përsëritur në raportet vjetore të Komisionit Evropian për Shqipërinë, vend kandidat për anëtarësim në BE.
Sipas Prokurorisë së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, përgjegjës të AKSHI-t dyshohet se kanë manipuluar tenderë në favor të një grupi kriminal që ka përfituar kontrata me vlerë dhjetëra milionë euro, gjoja në këmbim të ryshfeteve. Deri tani, nuk ka të dhëna që vetë platforma e Diellës të jetë përdorur për të kryer parregullsi.
Drejtoresha e përgjithshme e AKSHI-t, Mirlinda Karçanaj, u mor nën akuzë dhe u vendos në arrest shtëpie së bashku me persona të tjerë, ndërsa u akuzuan gjithashtu dy biznesmenë të lidhur me kompani teknologjike që kishin marrëdhënie tregtare me agjencinë. Njëri prej tyre u arrestua në Francë në korrik dhe hetuesit zbuluan më pas se ai zotëronte atje një kështjellë me vlerë rreth 2,6 milionë euro, sipas raportimeve të disa mediave.
Autoritetet kanë ngrirë gjithashtu më shumë se 40 milionë euro në prona, automjete, llogari bankare dhe para cash, ndërsa një zëvendësshef i Policisë së Tiranës u pezullua për dyshime se kishte mbrojtur rrjetin.
Një post pa përmbajtje
Përtej hetimit gjyqësor, një raportim i publikuar këtë muaj nga rrjeti Balkan Investigative Reporting Netëork (BIRN) arriti në përfundimin se, gati një vit pas emërimit të saj, ende nuk është e qartë se cili është në të vërtetë roli i Diellës në tenderët publikë.
Reida Kashta, drejtoresha e Agjencisë së Prokurimit Publik, i shpjegoi BIRN-it se projekti “vazhdon të jetë në zhvillim” dhe se përgjegjësit mezi kanë përfunduar hartimin e specifikimeve teknike.
Partia Demokratike e opozitës e ka çuar gjithashtu në Gjykatën Kushtetuese çështjen se kush duhet të mbajë përgjegjësinë për vendimet që mund të marrë Diella.
“Pavarësisht se sa e avancuar është një IA, ajo do të jetë po aq e besueshme sa njerëzit që e menaxhojnë”, deklaroi përmes telefonit Ilir Kristaqi, ekspert i teknologjisë dixhitale që jeton në Tiranë, i cili konsideron se, për momentin, Diella nuk është shumë më tepër se një mjet promovimi për qeverinë.
“Në thelb, është një shërbim elektronik standard, të cilit i është dhënë një fytyrë njerëzore dhe një emër”, tha Kristaqi.
Eksperti theksoi se, në fund të fundit, duhet të ekzistojë një person konkret, me emër dhe mbiemër, që të mbajë përgjegjësi ligjore për vendimet e mundshme që mund të marrë Diella.
Përvetësim i paautorizuar i imazhit
Pamja e “ministres” virtuale ka shkaktuar gjithashtu problemet e veta ligjore.
Aktorja shqiptare Anila Bisha, zëri dhe fytyra e së cilës u përdorën për krijimin e avatarit të Diellës, paditi qeverinë në prill, duke deklaruar se kishte autorizuar përdorimin e tyre për një asistente të inteligjencës artificiale, por jo për të përfaqësuar një ministre.
Bisha pretendon se ka pësuar ngacmime që kur zbuloi ndryshimin e funksionit të avatarit, për të cilin kishte marrë vesh përmes një edicioni televiziv të lajmeve, dhe ka frikë se imazhi i saj mund të përdoret përsëri pa lejen e saj.
“Kam frikë se, me zhvillimin që ka arritur teknologjia, nuk e di më se në çfarë mënyrash të tjera mund të përdorin fytyrën dhe zërin tim”, deklaroi aktorja për Organized Crime and Corruption Reporting Project, një rrjet ndërkombëtar gazetarie investigative./ LA VOZ DE GALICIA
