Në një pikturë të artistit të ndjerë kolumbian Fernando Botero, një grua e veshur me një fustan të gjelbër shikon drejtpërdrejt drejt shikuesit. Në sfond shfaqet një peizazh natyror, ndërsa një vello e tejdukshme mbulon flokët e saj të errët dhe kaçurrelë. Së bashku me vetullat e saj mezi të dukshme, portreti i referohet qartë Mona Lizës së Leonardo da Vinçit. Megjithatë, ai mbart të gjitha karakteristikat që e bëjnë atë të dallueshëm si një vepër të Botero-s: figura ka trup të rrumbullakët, kokë të madhe dhe tipare të vogla të fytyrës.
Mona Lisa (1978) është një nga disa veprat e piktorit dhe skulptorit që sjellin një interpretim të ri të disa prej veprave dhe motiveve më të famshme të artit botëror, përmes stilit të tij karakteristik, të njohur si “Boterismo”. Figurat dhe objektet me forma të bollshme të Botero-s e kanë bërë atë një nga artistët më të dallueshëm menjëherë në Amerikën Latine.
“Disa artistë kanë një gjuhë shumë personale dhe Botero është njëri prej tyre gjithmonë do ta dallosh një vepër të tijën”, thotë Belén Herrera Ottino, drejtoreshë e Opera Gallery Madrid. Dega e galerisë në Londër po prezanton aktualisht ekspozitën Fernando Botero: Në lavdërim të një bote të zgjeruar, e cila do të qëndrojë e hapur deri në fund të nëntorit.
Stili i veçantë i Botero-s i ka sjellë atij njohje ndërkombëtare. Piktura e tij Mona Lisa, Age Twelve (1959) u ble nga Muzeu i Artit Modern (MoMA) në vitin 1961, skulpturat e tij prej bronzi janë ekspozuar në hapësira publike prestigjioze, përfshirë Park Avenue në Nju Jork dhe Champs-Élysées në Paris, ndërsa piktura e tij The Musicians (1979) arriti një çmim prej 5,1 milionë dollarësh (3,9 milionë paund) në ankandin e Christie’s në Nju Jork, në nëntor të vitit 2023, dy muaj pas vdekjes së tij.
Por cili është kuptimi i stilit të veçantë të Botero-s dhe çfarë mund të na tregojë ai për historinë e artit në Evropë dhe Amerikën Latine?
Për Botero-n, ekzagjerimi i objekteve dhe figurave ishte “një mënyrë për të kremtuar praninë e gjërave”, thotë Herrera Ottino, duke shtuar se ishte gjithashtu një “kremtim i jetës dhe i sensualitetit të natyrës”.
Gjatë jetës së tij, ai shpjegonte shpesh se qëllimi kryesor i veprave të tij artistike ishte të ngrinte shpirtin e atyre që i shikonin, diçka që, sipas tij, mund të arrihej veçanërisht përmes formës dhe ngjyrës.
“Ishte e qartë për të se, gjatë gjithë historisë, qëllimi i artit ka qenë të krijojë kënaqësi”, shton i biri i artistit dhe ish-ministri kolumbian i Mbrojtjes, Fernando Botero Zea.
Fuqia e Boterismo-s
Origjina e Boterismo-s mund të gjurmohet në vitin 1956, kur Botero jetonte në Mexico City. Ai pikturoi aksidentalisht një vrimë tingulli tepër të vogël në një mandolinë, në veprën Still Life with Mandolin (1957), dhe “ndjeu sikur instrumenti shpërtheu në vëllim dhe formë”, i tregon Botero Zea BBC-së.
“Kjo ishte dita kur lindi stili i Botero-s.”
Artisti vazhdoi të krijonte të gjitha veprat e tij si pjesë të së njëjtës botë të veçantë, ku gjithçka zë hapësirë.
“Janë shumë të paktë artistët që kanë krijuar një univers të tërë, të lidhur me një stil të vetëm dhe unik.”
Shumë piktura, vizatime dhe skulptura të Botero-s, së bashku me vepra nga koleksioni i tij personal, përfshirë punime të Picasso-s, Monet-së dhe Dalí-së, mund të gjenden gjithashtu në Muzeun Botero në Bogotá të Kolumbisë.
Kur artisti ia dhuroi këto vepra Bankës Qendrore të Kolumbisë, e cila administron muzeun, në vitin 2000, “ai po e lidhte veprën e tij me traditën evropiane”, i thotë BBC-së Nicolás Gómez Echeverri, drejtor i artit në bankë.
“Ai po u thotë vizitorëve: ‘Emri im është në të njëjtin nivel me këta të tjerët’.”
Koleksioni i Muzeut Botero tregon gjithashtu se artisti ishte i magjepsur pas mjeshtërve të vjetër evropianë.
“Babai im ishte i mahnitur nga artistët e mëdhenj”, thotë Botero Zea. “Ai besonte thellësisht se periudha më e lartë në historinë e artit ishte Rilindja [italiane] dhe se pas kësaj periudhe pati një rënie, me përjashtime të shkëlqyera si Picasso dhe piktorët impresionistë.”
Artisti nuk e pëlqente veçanërisht abstraksionizmin, duke vënë në dukje se popullariteti i veprave të tij vinte pikërisht nga fakti se ato ishin shumë larg një qasjeje “ku gjithçka është e paqartë” dhe shikuesi “ndien se i duhet një profesor për t’i treguar nëse vepra është e mirë apo jo”, siç i tha Botero gazetës Los Angeles Times në vitin 2012.
“Unë besoj se një pikturë duhet t’i flasë drejtpërdrejt shikuesit.”
Botero Zea thotë se babai i tij e admironte veçanërisht artin italian, pasi ishte transferuar në Madrid në vitin 1952, në moshën 20-vjeçare. Në atë kohë, Botero studionte në Akademinë Mbretërore prestigjioze të Arteve të Bukura të San Fernando-s dhe punonte si kopjues në Muzeun Prado.
Më pas, Botero pa në vitrinën e një dyqani një libër për piktorin italian të shekullit XV, Piero della Francesca, dhe menjëherë “mori vendimin të transferohej në Firence”, tregon Botero Zea.
Arti që e frymëzoi
Sipas Botero Zea-s, dy vepra artistike ndikuan veçanërisht në drejtimin e karrierës së Botero-s.
E para është Meeting between the Queen of Sheba and King Solomon (1452–1466) e Piero della Francesca-s, një afresk i madh që paraqet një skenë biblike, në të cilën mbreti Solomon takohet me mbretëreshën e Shebës.
Kjo vepër lidhet me fëmijërinë e Botero-s në Medellín të Kolumbisë, ku ai kishte pak mundësi të vizitonte muzetë e artit dhe e njihte artin kryesisht përmes pikturave dhe skulpturave fetare brenda kishave katolike.
The Duke and Duchess of Urbino (rreth viteve 1473–1475) e Della Francesca-s, një portret i dyfishtë i frymëzuar nga monedhat dhe medaljet e lashta romake, frymëzoi diptiukun e Botero-s Federico da Montefeltro, Battista Sforza (1998).
Në veprën origjinale, duka shikon majtas, duke fshehur anën e fytyrës së tij të dëmtuar gjatë një turneu me heshta. Megjithëse Botero nuk e rikrijon fytyrën e dukës me këto shenja, ai ndryshon anët nga të cilat janë të kthyer çifti. Të dy personazhet janë gjithashtu dukshëm më të rrumbullakosur dhe zënë një pjesë më të madhe të telajos.
“Unë nuk pikturoj gra të shëndosha… Askush nuk më beson, por është e vërtetë. Nëse pikturoj një grua, një burrë, një qen apo një kalë, e bëj duke pasur parasysh vëllimin.” – Fernando Botero
Qasja e Botero-s ndaj formës bën që shumë njerëz ta perceptojnë punën e tij thjesht si një paraqitje të njerëzve “të shëndoshë”.
Në Menina, after Velázquez, ai përqendrohet te figura qendrore e kryeveprës së Diego Velázquez-it, Las Meninas (1656): pesëvjeçarja Margaret Theresa e Spanjës.
Në veprën e Botero-s, fytyra e saj është më e rrumbullakosur dhe trupi më i plotë.
Të njëjtën gjë bën edhe në Fornarina, after Raphael (2009), duke e shndërruar La Fornarina (Portreti i një gruaje të re) (1518–1519) të Raphael-it, ku paraqitet një grua pothuajse nudo, me një vello të hollë që i mbulon pjesën e poshtme të barkut, në një figurë të madhe dhe të buzëqeshur.
Megjithatë, vetë Botero e kundërshtonte shprehimisht termin “e shëndoshë”, duke i thënë gazetës spanjolle El Mundo në vitin 2014:
“Unë nuk pikturoj gra të shëndosha… Askush nuk më beson, por është e vërtetë. Nëse pikturoj një grua, një burrë, një qen apo një kalë, e bëj duke pasur parasysh vëllimin.”
Një tjetër ndikim ishte The Battle of San Romano, një cikël prej tri pikturash të artistit fiorentin Paolo Uccello, që ilustrojnë një përplasje midis forcave fiorentine dhe atyre të Sienës në vitin 1432.
Botero Zea vë në dukje një kalë të bardhë, të rrumbullakosur, me një parzmore blu të ndezur, në qendër të njërës prej këtyre veprave. Kafsha bie në sy mes një morie burrash të veshur me armatura të errëta, një pamje që, sipas Botero Zea-s, i ngjan “një Botero-je”.
Kuaj të ngjashëm mund të gjenden në shumë prej veprave të Botero-s, përfshirë edhe në El Arrastre (Tërheqja) (1984), një skenë ku tre kuaj tërheqin trupin e një demi të ngordhur jashtë një arene tradicionale të ndeshjeve me dema.
Por fakti që një artist kolumbian ishte kaq i apasionuar pas artistëve evropianë ngre pikëpyetje rreth dukshmërisë dhe asaj se arti i kujt konsiderohet i rëndësishëm.
Botero Zea kujton se, gjatë fëmijërisë së tij, babai e çonte në shumë prej institucioneve më të mëdha të artit në botë, përfshirë Muzeun Metropolitan të Artit, Luvrin, Galerinë Kombëtare në Londër dhe Galerinë Uffizi në Firence.
Ai thotë se Botero tërhiqej shpesh nga veprat më të rëndësishme të artistëve më të njohur në botë.
Megjithatë, Gómez Echeverri thotë se veprat e Botero-s nuk kanë të bëjnë thjesht me lavdërimin e artit perëndimor; në fakt, arti i tij eksploron marrëdhënien e Kolumbisë me të.
Ai shpjegon se, për shembull, imazhi i Mona Lizës mund të gjendet i shtypur në të gjithë vendin.
“Ka një restorant këtu pranë që quhet Mona Lisa dhe është një piceri”, thotë ai.
Një bar në një zonë të njohur të qytetit ka gjithashtu muret e zbukuruara me imazhe të Dalí-së.
“Besoj se këto lloj veprash të Botero-s, si Mona Lisa e tij, riafirmojnë mënyrën se si ato imazhe vijnë nga një kontekst tjetër, përtej oqeanit, dhe bëhen pjesë e kulturës sonë pamore latino-amerikane.”
Duke ditur se Botero ishte ndikuar edhe nga arti parakolumbian, i cili shpesh përmbante forma të mëdha dhe të rrumbullakosura, krijohet një kuptim i ri për veprën e tij.
“Ai gjithmonë e ka ndier veten shumë kolumbian dhe gjithmonë është përpjekur ta përfaqësojë sa më mirë këtë vend në skenën ndërkombëtare”, thotë Botero Zea.
Për Gómez Echeverri-n, Botero po rrëzonte kufirin midis artit të lartë dhe artit të ulët.
“Ai po thotë se ky dallim nuk ekziston ato mund të jenë pjesë e të njëjtave referenca”, thotë ai, duke shtuar se, ndërsa disa mund ta kuptojnë “artin e lartë si evropian, klasik dhe të bardhë”, Botero po e përmbys këtë ide.
