Nga Çerkin Ibishi
Vështrim letrar i romanit “Çekani i vdekjes” i autorit Xhavit Çitaku Romani “Çekani i vdekjes” i ndërtuar me mjeshtri të nivelit të lart artistik nga autori Xhavit Çitaku është një dëshmi e fuqishme e një periudhe të errët në historinë e Kosovës, duke u përqendruar në dramën njerëzore dhe psikologjike të personazheve që përjetuan dhe dëshmuan tmerrin e luftës. Ai ngërthen në vetvete një kompleksitet të madh tematik dhe stilistik, duke eksploruar ndërthurjen e krimit, dhimbjes dhe shpresës, në një ambient ku drejtësia shpesh mbetet e pambrojtur.
Personazhet kryesore Elezi dhe Meta janë simbol i dhunës ekstreme dhe i errësirës morale që pushtoi një pjesë të komunitetit gjatë konfliktit. Vrasjet makabre të kryera prej tyre, sidomos përdorimi i çekanit si instrument i tmerrshëm i vrasjes, përbëjnë një përfaqësim të dhunës së papërballueshme që shkatërroi familje dhe shoqëri. “Elezi i mbante viktimat, Meta i godiste. Ishte një proces i shpejtë, i heshtur dhe i mbuluar nga zhurma e muzikës në katin sipër. Nuk kishte gjyq, nuk kishte aktakuzë.
Mjaftonte një dyshim – dhe goditja e parë në kokë ishte vendimi përfundimtar. Një goditje. Dhe gjithçka merrte fund” shkruan autori dhe vazhdon : “Çdo natë, për të mbuluar britmat e të rrahurve e të vrarëve, kafeneja në katin e sipërm punësonte një orkestër. Muzikë e gjallë, këngë të lehta jugosllave, ndonjëherë edhe melodi që ngjanin me folklorin shqiptar. Askush nuk guxonte të thoshte se muzika nuk ishte për argëtim – ishte pëlhura që mbulonte krimin. Kush e dinte të vërtetën, nuk fliste. Kush e kishte përjetuar, nuk jetonte më.” Mungesa e ndëshkimit për këto krime krijon një vrimë të thellë në narrativën e drejtësisë, duke reflektuar se si traumat e luftës mbeten shpesh të pazgjidhura, duke ushqyer urrejtje dhe ndarje të mëtejshme.
Trashëgimia e tyre, përmes djemve që bashkëpunuan me ushtrinë dhe policinë serbe, tregon sesi errësira kalon në brezat pasardhës dhe se si bashkëpunimi me pushtuesin shkatërron themelet e komunitetit dhe besimit midis njerëzve. Në kontrast të fuqishëm me dhunën e Elezit dhe Metës, romani sjell portretet prekëse të nënës Gjylë dhe gruas Hava — dy gra që përfaqësojnë humbjen, vuajtjen dhe shpresën e përjetshme të një komuniteti të plagosur. Nëna Gjylë, që pret kthimin e djalit të saj të vetëm, Hamdiun, dhe gruaja Hava, që humbi burrin në fushën e punës dhe nuk e pa më kurrë, përmbajnë intensitetin emocional të historive të humbjeve personale që lufta shkaktoi. Këto rrëfime i japin romanit një dimension human dhe emocional, duke e bërë lexuesin pjesëmarrës në dhimbjen dhe reflektimin mbi pasojat e konfliktit.
Përfshirja e figurave historike si Shaban Polluzha dhe Aziz Zhilivoda e lidh romanin me realitetin më të gjerë historik dhe politik. Këta persona përfaqësojnë përpjekjet e komunitetit për rezistencë dhe liri, por edhe sfidat e vazhdueshme për të ruajtur dinjitetin dhe identitetin në një kohë kur padrejtësia dhe dhuna duket se dominojnë. Ky shtresim historik i jep romanit peshë dhe kontekst, duke shkuar përtej dramës personale në një reflektim të shoqërisë në tërësi.
Temat kryesore dhe mesazhi
Romani eksploron tema universale si dhuna, padrejtësia, përgjegjësia, mos ndëshkimi i krimit, humbja dhe shpresa. Ai sfidon lexuesin të reflektojë mbi natyrën e së keqes dhe rolin e saj në jetët e njerëzve, si dhe mbi nevojën për të kërkuar drejtësi dhe për të mos harruar. Nëpërmjet rrëfimeve të familjeve dhe dialogjeve dramatike, tregohet se si traumat e luftës nuk janë vetëm histori të së kaluarës, por plagë që vazhdojnë të ndikojnë në shoqëri dhe breza të rinj. Një tjetër mesazh i fortë i romanit është kërkimi i faljes dhe pajtimit si mënyra e vetme për të shëruar plagët dhe për të ndërtuar një të ardhme më të ndritur. Përballja me të kaluarën, përmes kujtesës së dhimbshme dhe njohjes të së vërtetës, është kyç përrindërtimin jo vetëm fizik, por edhe shpirtëror të komunitetit.
Stili dhe struktura
Stili narrativ i romanit është i fuqishëm dhe intim, duke kombinuar rrëfime personale me dialogje familjare dhe përshkrime dramatike. Kjo ndërthurje e bën narrativën të gjallë dhe prekëse, duke krijuar një lidhje të fortë emocionale me lexuesin. Dialogjet intensive dhe rrëfimet e të mbijetuarve japin një dimension autentik, që e çon lexuesin brenda botës së personazheve dhe i lejon të përjetojë vuajtjet dhe shpresat e tyre në mënyrë direkte.
Simbolet dhe metafora në roman
Romani përdor një sërë simbolesh dhe metaforash që theksojnë dhe përforcojnë mesazhet dhe emocionet e ngjarjeve të përshkruara. Çekani – Një simbol i dhunës dhe shkatërrimit. Në roman, përdorimi i çekanit nga Elezi dhe Meta për të vrarë shqiptarët shërben si metaforë e brutalitetit që nuk njeh asnjë kufi njerëzor. Çekani, i zakonshëm si një vegël pune, në këtë kontekst kthehet në një instrument makabër vdekjeprurës, duke treguar se sa thellë dhuna ka depërtuar në jetën e përditshme të komunitetit. Syri i pëlcitur i Metës – Ky episod përshkruhet jo vetëm si një ngjarje fizike, por edhe si një simbol i drejtësisë hyjnore apo i ndëshkimit që vjen nga një fuqi më e lartë, e cila dënon krimin dhe padrejtësinë. Për qytetarët e Drenicës, kjo përfaqëson një paralajmërim dhe një kujtesë se çdo veprim i errët ka pasojat e veta. Nëna Gjylë dhe shpresa e humbur – Nëna Gjylë që pret kthimin e djalit të saj të vrarë është një metaforë për dhimbjen dhe pritjen e pafund të shumë familjeve të thyer nga lufta. Ajo përfaqëson amvisërinë e shpresës dhe dëshirën për paqe, megjithë dhimbjen e thellë që i ka mbetur.
Humbja dhe toka – Në roman, toka ku ndodhin shumë ngjarje tragjike është një simbol i rrënjëve, i lidhjes me vendin dhe identitetin. Humbja e njerëzve të dashur në atë tokë nënkupton një zhgënjim të thellë dhe një thyerje të lidhjes me origjinën, që shumë herë ka rëndësi thelbësore për rikthimin dhe rindërtimin e jetës. Dhe krejt në fund : Ky roman është një thirrje për të mos harruar dhe për të kërkuar drejtësi, por edhe një reflektim i thellë mbi natyrën njerëzore dhe fuqinë e faljes. Ai na kujton se pas çdo konflikti fshihen histori njerëzore, që kërkojnë dëgjim, mirëkuptim dhe shërim. Përmes portretizimit të personazheve si Elezi, Meta, nëna Gjylë, gruaja Hava,familja e Fikrijes dhe figurave historike, romani krijon një mozaik të pasur emocional dhe historik që bën të domosdoshëm reflektimin mbi të kaluarën dhe përpjekjen për një të ardhme më të mirë. I urojmë suksese të pandalshme krijuesit të vyer Xhavit Çitakut i cili deri me tash i ka dhuruar lexuesve pesë romane me vlera të larta artistike, vepra këto që, sipas kritikës letrare, lexohen me një frymë.
