Nga kopshtet e rregulluara te sistemet rrugore, persët ishin ndër të parët që krijuan shumë gjëra që i përdorim edhe sot.
Shpesh thuhet se historinë e shkruajnë fituesit. Por kur shohim botën e lashtë, është më e saktë të themi se historinë e shkruajnë historianët. Edhe pse Kina ka një pretendim të fortë, shumë njerëz e quajnë Greqinë e lashtë vendlindjen e historisë si disiplinë. Te Herodoti dhe Tukididi shohim fillimet e metodës historike, një përpjekje për të dokumentuar ngjarjet, jo thjesht histori me krijesa magjike, perëndi të mërzitura dhe heronj lokalë. Dhe si i përdorën grekët historitë e tyre? Për të përbaltur armiqtë. Në “historinë” greke, Perandoria Perse paraqitet si një vend i degjeneruar dhe i rrezikshëm, që kërkonte vetëm vdekjen dhe skllavërimin e popujve të tjerë.
Ky imazh negativ i Persisë vazhdoi për rreth dy mijë vjet në edukimin eurocentrik, një rrëfim historik që kalon nga Greqia në Romë, te kalorësit, më pas në Britani dhe në fund në Amerikë. Një tjetër problem ishte mungesa e burimeve perse në institucionet perëndimore. Kishte shumë pak përkthime dhe pak tekste për t’u studiuar. Edhe sot, ka mbi 20,000 libra për Greqinë dhe Romën e lashtë, ndërsa Persia shpesh nuk ka as seksion të veçantë.
Megjithatë, persët ishin një nga civilizimet më të mëdha në botë. Nëse flet me një iranian, ai do të tregojë me krenari kontributet e Persisë. Edhe fakti që Irani sot është një vend kaq i veçantë lidhet pjesërisht me trashëgiminë e saj.
Pra, çfarë i dha botës Perandoria Perse, që dikur shtrihej në Iranin e sotëm, Egjipt, Turqi dhe pjesë të Afganistanit e Pakistanit?
Të gjitha rrugët çojnë në Persepolis
Rrugët ekzistonin që në kohë shumë të hershme. Egjipti dhe Sumeria kishin rrugë. Madje edhe vendbanimet e para ndoshta kishin shtigje të thjeshta. Por persët krijuan “Rrugën Mbretërore”. Nën dinastinë Ahemenide (550–330 p.e.s.), ata ndërtuan një rrjet prej mbi 2500 kilometrash që lidhte provincat me kryeqytetin, Persepolis.
Romakët, të famshëm për rrugët e tyre, u frymëzuan nga persët. Një rrjet i tillë ishte i domosdoshëm për një perandori të organizuar dhe funksionale. Pa rrugë të mira, shumica e “perandorive” janë thjesht zona të shpërndara pa lidhje të fortë mes tyre.
Sistemi i satrapëve
Arsyeja pse rrugët ishin kaq të rëndësishme lidhet me ambicien e madhe të Persisë. Ajo nuk ishte vetëm një perandori ushtarake, por një shtet i organizuar me administratë dhe sistem politik funksional.
Kjo arrihej përmes sistemit të “satrapëve”. Një satrap ishte një guvernator lokal i emëruar nga perandori, që kishte liri për të drejtuar rajonin e tij, për sa kohë i shërbente interesave të perandorisë.
Kishte rreth 20 satrapi në një territor prej mbi 5 milionë kilometrash katrorë. Nuk ishte një liri e plotë, por një balancë e mirë mes kontrollit dhe autonomisë. Për këtë arsye, Persia shpesh konsiderohet si një nga shtetet e para të mirorganizuara.
Letra për Darin
Persët krijuan një sistem postar të organizuar të quajtur “ChaparKhaneh”. Egjiptianët dhe asirianët kishin shkrim dhe lajmëtarë, por vetëm nën mbretin Dar I (548–486 p.e.s.) u krijua një rrjet i vërtetë stacionesh dhe postash.
Postierët udhëtonin me kuaj, i çonin deri në lodhje dhe pastaj i ndërronin në stacione të posaçme (rreth një ditë larg njëri-tjetrit). Pas një pushimi të shkurtër, vazhdonin rrugën me kuaj të freskët.
Ky sistem ishte shumë më i shpejtë, më i sigurt dhe më efikas se çdo gjë që kishte ekzistuar më parë.
Toleranca në Perandorinë Perse
Nën perandorët e mëdhenj të dinastisë Ahemenide, popujt e pushtuar lejoheshin të ruanin besimet dhe praktikat e tyre fetare, për sa kohë nuk prishnin stabilitetin e perandorisë. Perandoria Perse shtrihej në tri kontinente dhe ishte një bashkim i larmishëm me shumë fise, etni dhe fe të ndryshme. Ishte krejt normale që një hebre, një manikean apo një zoroastrian të diskutonin për teologjinë në përzierjen kulturore që ishte Persepolisi. (Zoroastrizmi ishte feja zyrtare e shtetit dhe, me rreth 4000 vite histori, mund të jetë feja monoteiste më e vjetër.)
Si rrjedhojë, qytetet perse u bënë qendra të rëndësishme të zhvillimit shkencor, filozofik dhe teknologjik. Perandoritë para persëve, si egjiptianët dhe asirianët, shpesh i detyronin njerëzit të ndiqnin fenë dhe zakonet e tyre. Babilonasit, sipas Biblës, i detyruan hebrenjtë të ndalonin adhurimin e tyre. Persët janë ndër të parët që iu afruan idesë së tolerancës, aq sa ishte e mundur në botën e lashtë.
Hapësirat e gjelbra dhe skarat
Arsyeja pse sot shumë shtëpi kanë kopsht apo oborr lidhet ndoshta me persët. Egjiptianët kishin oazat e tyre, babilonasit Kopshtet e Varura, por persët e përhapën idenë e kopshtit për të gjithë.
Ata e shihnin kopshtin si një “parajsë në tokë”, dhe kush kishte mundësi, punësonte specialistë për të krijuar një hapësirë të gjelbër dhe të bukur pranë shtëpisë. Sipas Herodotit, perandori Kserksi I kishte “një kopsht me çdo lloj peme frutore”.
Kopshtet perse, të quajtura “Chahar Bagh”, zakonisht kishin shumë lloje bimësh dhe ujë që rridhte. Ato ishin vende për pushim, por edhe për biseda, reflektim dhe biznes. Kopshtet islame në Spanjë dhe ato mogule në Indi u frymëzuan nga modeli pers. Ndërkohë, politikani romak Lukulli i pa këto kopshtet gjatë një misioni diplomatik dhe solli idenë në Romë me “Kopshtet e Lukullit”, të cilat u bënë shumë të njohura në Europë.
Persia me një emër tjetër
Persia i ka dhënë botës shumë gjëra. Për rreth pesë shekuj, ajo ishte në qendër të botës. Ishte një nga perandoritë e para që kishte një ambicie të vërtetë: të bashkonte shumë popuj nën një shtet të vetëm. Persia ishte gjithashtu ndër të parat që kuptoi se diversiteti dhe bashkëjetesa e kulturave mund të jenë një forcë.
Megjithatë, ajo shpesh anashkalohet në diskutimet historike. Në njëfarë mënyre, kjo ndodh pikërisht sepse risitë e saj patën shumë sukses. Rrugët, sistemi postar dhe administrata e centralizuar u morën dhe u zhvilluan nga perandori të tjera që sot përmenden më shpesh, si Roma dhe Kalifati Abasid.
Por Persia nuk duhet harruar, sepse prej saj, në shumë mënyra, fillon qytetërimi modern.
