Nga Lekë Mrijaj
Ka më shumë se një vit që gjatë një promovimi të një libri , imzot Dodë Gjergji, ipeshkëv i Dioqezës Prizren-Prishtinë, ma ka dhuruar librin O Dardan! A je ka’shpia?, dhuratë të cilën e kam pranuar me admirim, me nderim dhe me një dëshirë të veçantë për ta lexuar me kujdes, jo vetëm si lexues i zakonshëm, por si njeri që përpiqet të hyjë në frymën e një teksti që mbart peshë shpirtërore, historike dhe letrare. Që në çastin kur e mora në dorë, e ndjeva se nuk kisha përpara vetëm një libër për t’u shfletuar, por një vepër që kërkonte kohë, heshtje, përsiatje dhe një afrim të brendshëm, sepse fjala e saj nuk është e ndërtuar për lexim të nxituar, por për një hyrje të ngadaltë në thellësinë e saj. Pikërisht për këtë arsye, pas leximit të kujdesshëm nga fillimi deri në fund, ndjeva nevojën që ndaj kësaj vepre të mos jap vetëm një përshtypje kalimtare, por një reflektim analitik-letrar, i cili të përpiqet të depërtojë në rrjedhën e mendimit, në nyjat themelore të saj, në figuracionin, në frymën baritore, në kujtesën historike dhe në mesazhin e saj të brendshëm.
Ky libër nuk vjen si një traktat i thatë, apo një tekst që mbahet vetëm mbi shpatullat e argumentit. Ai vjen si një letër me frymë zemre. Nuk flet me gjuhën e ftohtë të formulës, por me ngrohtësinë e një bariu që kërkon të arrijë te njeriu jo përmes imponimit, por përmes afërsisë. Kjo është arsyeja pse O Dardan! A je ka’shpia? nuk duhet lexuar vetëm si tekst pastoral, por edhe si një prozë e mendimit dhe e kujtesës, ku teologjia merr trajtë njerëzore dhe ku historia shndërrohet në thirrje të butë për kthim. Që në hyrje, autori-imzot Dodë Gjergji, i drejtohet Dardanit me një thjeshtësi që fsheh një solemnitet të thellë: “I dashur Dardan.” Kjo formë e drejtpërdrejtë e bën tekstin menjëherë intim. Nuk kemi përpara një autor që flet nga lartësia e postit, por një bari që ulet pranë shpirtit të tjetrit. Ai e paraqet veten si bari i grigjës në Kosovë dhe si trashëgimtar i barinjve të mëhershëm, duke e vendosur kështu librin në një vijimësi jo vetëm kishtare, por edhe historike e kujtesare. Hyrja është si porta e një kishe të vjetër: nuk bën zhurmë, por sapo e kalon, e ndien se brenda ka dritë, kujtim dhe pritje.
Në këndvështrim letrar, hyrja e librit përmban fijet themelore që do ta mbajnë gjithë veprën: gëzimin për kthimin, dashurinë baritore dhe përgjegjësinë për të shpjeguar kuptimin e këtij kthimi. Këtu autori e vendos tonin e përgjithshëm të veprës. Ai nuk dënon, nuk ironizon, nuk e lëndon të kthyerin me peshën e së kaluarës, por e përgëzon për guximin dhe e përqafon me fjalë. Kjo e bën librin të mos jetë gjyq, por shtëpi e fjalës. Qysh në faqet e para, lexuesi e ndien se autori nuk dëshiron të fitojë një debat, por të shërojë një largësi; nuk dëshiron të ngrejë një tribunë, por të hapë një derë; nuk kërkon të mbizotërojë mbi shpirtin e tjetrit, por ta ndihmojë atë të gjejë sërish qendrën e vet. Dhe pikërisht këtu fillon bukuria e veprës: në aftësinë për ta bërë afërsinë më bindëse se çdo urdhër.
Pra, drama e librit shfaqet në titullin e kapitullit të parë: “Nga rrëpira e mohimit në bregun e kthimit.” Vetë kjo formulë është ndër figurat më të bukura të veprës. Autori nuk përdor nocione të thata, por ndërton një peizazh të brendshëm. Mohimi është rrëpirë: pjerrësi, rrëshqitje, humbje ekuilibri, rrezik. Kthimi është breg: siguri, mbërritje, qetësi, tokë ku mund të mbështetesh. Kjo metaforë e vetme mjafton për të kuptuar se libri nuk mendon vetëm teologjikisht, por edhe letrarisht. Kthimi nuk paraqitet si veprim formal, por si kalim nga humnera në vendqëndrim, nga mungesa e rrënjës në gjetjen e truallit të shpirtit. Autori e quan pagëzimin “kapërcim historik disa shekullor” dhe “operacion zhbllokues” të shpirtit. Këto shprehje i japin veprës një frymë të dyfishtë: njëherësh epike dhe intime. Epike, sepse kthimi nuk është vetëm personal, por mbart kujtesën e shekujve; intime, sepse nyja që zhbllokohet është nyja e brendshme e njeriut. Kështu, rruga e një individi bëhet jehonë e një drame kolektive dhe shpirti i një njeriu bëhet pasqyrë e një historie më të gjerë.
Një nga pjesët më të ndjeshme të librit është ajo ku bariu i flet Dardanit me një sinqeritet të ulët në zë, por të lartë në peshë, duke pranuar vonesën, heshtjen, frikën për të mos e humbur përgjithmonë tjetrin dhe vështirësinë për të prekur “plagën e shpirtit”. Kjo e bën tekstin jashtëzakonisht njerëzor. Autori nuk e paraqet veten si të pagabueshëm; përkundrazi, ai lejon të shihet brishtësia e dashurisë së vërtetë, e cila nganjëherë hesht jo pse nuk do, por pse druhet të lëndojë. Në plan letrar, këtu letra merr fytyrën e një rrëfimi të kujdesshëm pranë plagës. Dhe po këtu del qartë një ide themelore e gjithë veprës: kthimi nuk shihet si projekt kundër dikujt, por si ftesë drejt së vërtetës. Autori largon tymnajat e urrejtjes dhe përgatit terrenin ku mund të hyjë drita e kthimit. E vërteta, sipas tij, nuk duhet të përdoret si shpatë kundër tjetrit, por si dritë për ndërgjegjen.
Kur libri ndalet te kuptimi i kthimit të vërtetë dhe të shenjtë, ai ngrihet në një lartësi të admirueshme etike. Kthimi nuk paraqitet si korrigjim mekanik i një padrejtësie historike, as si ripërvetësim krenar i diçkaje të humbur, por si veprim që ndodh vetëm kur njeriu bindet se ajo që është braktisur është e mirë, e vërtetë, e drejtë dhe e shenjtë. Kjo e ngrit kthimin nga niveli i reagimit historik në nivelin e zbulesës së ndërgjegjes. Këtu kthimi bëhet si një burim i fshehur që del nga shkëmbi i shpirtit. Shprehja se i pagëzuari “është kthyer tek dashuria dhe vetvetja” është ndër më të rëndësishmet në gjithë librin. Kjo do të thotë se vetvetja nuk gjendet në izolim, por në marrëdhënie me dashurinë dhe të vërtetën. Pra, kthimi është njëkohësisht kthim te Zoti, te vetja dhe te marrëdhënia e drejtë me tjetrin. Kjo pjesë i jep gjithë veprës një dritë etike të rrallë: kthimi që cenon dashurinë nuk është i vërtetë, kthimi që prish harmoninë ndërvëllazërore nuk është i shenjtë. Prandaj kjo ide bëhet busulla morale e gjithë veprës.
Figura e Kishës si nënë dhe si bartëse e kujdesit atëror është ndër nyjat më të bukura poetike të librit. Kisha paraqitet si nënë e dhembshur dhe si kujdes atëror i pandërprerë. Ajo nuk hyn me forcë në jetën e atij që u largua, por qëndron si një dritë në dritare: jo imponuese, por e pranishme. Në këtë pjesë, autori e paraqet Kishën si një kujtesë që nuk hakmerret, si një zemër që thyhet, por nuk mallkon. Proza merr këtu një ton të butë elegjiak. Është sikur libri të përkulë kokën mbi histori dhe, në vend të britmës, të zgjedhë lotin e përmbajtur. Shumë domethënëse është edhe mënyra si autori e lidh dashurinë e Kishës me kulturën dhe me gjuhën: Formula e Pagëzimit, Meshari i imzot Buzukut, imzot Bogdani, Kuvendi i Arbrit, dëshmitë e imzot Nikë Prelës dhe imzot Mark Sopit. Kjo do të thotë se Kisha në këtë vepër nuk është vetëm nënë e shpirtit, por edhe ruajtëse e kujtesës kombëtare. Ajo del si një arkë kujtese, ku ruhet jo vetëm feja, por edhe fryma e një populli. Po aq e fuqishme është pjesa ku autori përballet me paragjykimet ndaj kthimit: marrëzi, tradhti, përçarje. Ai i shpërndan këto si mjegulla para diellit të së vërtetës. Të jesh i vërtetë, thotë libri, nuk bie ndesh me askënd; ta ushtrosh lirinë nuk mohon asgjë. Kjo pjesë ka ritmin e një ngritjeje të qetë morale. Nuk është polemikë e ashpër, por qëndresë e butë e ndërgjegjes. Autori jep edhe një nga figurat më të forta të udhëtimit të Dardanit: dalja nga “labirinti i dilemave” dhe afrimi “hap pas hapi” te “gurra e pagëzimit”. Kjo e bën kthimin të duket si një shtegtim i gjatë nga mjegulla në ujë, nga hutimi në freski, nga thyerja e brendshme në pajtim. Kjo është një nga bukuritë më të mëdha të veprës: ajo e paraqet kthimin si rrugë, jo si shkëputje të menjëhershme; si proces ndërgjegjeje, jo si kapërcim sipërfaqësor.
Kur autori i këtij libri, pra, imzot Gjergji, prek plagën historike më thellë dhe flet për të parët që u dorëzuan nën trysni, libri hyn në një zonë të ndjeshme, ku do të ishte e lehtë të rrëshqitej në qortim. Por pikërisht këtu shfaqet fisnikëria e mendimit të tij. Ai e lejon veten të shohë me syrin njerëzor mllefin, dëshpërimin dhe tundimin për të gjykuar, por menjëherë e ngre këtë dramë në lartësinë e faljes, duke thënë se feja, shpresa dhe dashuria e ndihmojnë njeriun të mos mbetet rob i syrit të thjeshtë njerëzor. Kjo e bën veprën më shumë se analizë të historisë; e bën shërim të kujtesës. Gjurmat e kryqit në tavane, kujtimet e gjysheve, rrënojat e kishave, emrat e harruar katolikë të të parëve futen në tekst si gjethe të ruajtura ndërmjet faqeve të një libri të vjetër. Historia nuk paraqitet si kronikë, por si pluhur i shenjtë mbi mobiliet e kujtesës familjare. Kjo figurë është e goditur dhe e ndjerë, sepse e bën të kaluarën jo një muze të ftohtë, por një shtëpi të vjetër ku ende frymon diçka e papërfunduar.
Në një nga pjesët më të ngrohta të gjithë veprës, autori shprehet se e di që Dardani ka shumë për t’i thënë. Këtu bariu jo vetëm flet, por dëshiron të dëgjojë. Ai e ndien se Dardani ka histori, ka heshtje, ka rrëfim, ka plagë, ka pyetje. Kjo e bën tekstin dialogjik në thelb. Feja nuk paraqitet si monolog i njëanshëm, por si ecje së bashku. Në pikëpamje letrare, kjo pjesë është si një stol i vendosur në prag, ku fjalët mund të vazhdojnë në të ardhmen. Dhe pikërisht ky prag e çon librin nga drama e brendshme e kthimit drejt botës ku ky kthim duhet të marrë formë.
Kur vepra hyn në reflektimin mbi jetën si dhuratë e Zotit dhe mbi gjërat e përkohshme, horizonti i saj zgjerohet dukshëm. Nëse më herët kishim plagën, kthimin dhe përqafimin, tani kemi botën ku i kthyer duhet të jetojë. Autori del nga drama e drejtpërdrejtë e mohimit dhe hyn në filozofinë e jetës, të njeriut, të kombit dhe të qytetërimit. Kjo pjesë është si një fushë më e hapur pas një gryke mali: ajri bëhet më i gjerë, por pyetjet bëhen edhe më të shumta. Njeriu vendoset përballë kohës së vet. Autori flet për relativizmin, hipokrizinë, harresën, gënjeshtrën, paqëndrueshmërinë morale. Kjo nuk është vetëm udhëzim për Dardanin, por diagnozë e një kohe ku e vërteta dhe e pavërteta shpesh ndërrojnë vendet si hije në perëndim. Në plan letrar, kjo pjesë është si një pasqyrë e vënë përpara kohës sonë, ku nuk shohim vetëm fytyrën, por edhe pluhurin mbi të. Megjithatë, autori nuk i kërkon të kthyerit të bëhet luftëtar i zhurmshëm, por njeri i urtë, i durueshëm dhe i vërtetë. Kjo e bën tekstin shumë të balancuar. Ai e di se jeta e besimit sot nuk është rrugë me lule, por as arsyetim për ashpërsi. Mësimi i tij është i qartë: të jetosh si dritë e qetë në kohë të paqarta.
Një nga pjesët më të bukura të kësaj vepre është meditimi mbi të përbashkëtën njerëzore. Këtu njeriu paraqitet si qenie që, përtej dallimeve, ndan të njëjtin ajër, të njëjtin diell, të njëjtën tokë, të njëjtën etje për kuptim. Kjo e çliron librin nga çdo ngushtësi identitare dhe e vendos në horizontin e dinjitetit universal njerëzor. Në aspekt letrar, kjo pjesë është si një fllad mbi një fushë me shumë ngjyra, ku larmia nuk e mohon unitetin, por e pasuron atë. Veçanërisht e bukur është ideja se çdo krijesë është “pasqyrë e bukurisë së Krijuesit”, dhe se Hyji nuk e ka lënë njeriun pa “gacën e dashurisë” as pas largimit nga Edeni. Kjo metaforë e gacës është e mrekullueshme: dashuria nuk del si flakë triumfale, por si prush i ruajtur thellë, i cili ende mund të ndizet. Kjo figurë e bën tekstin të ngrohtë dhe të mençur njëkohësisht. Ajo i jep shpresë njeriut pa e çuar në sentimentalizëm.
Kur libri hyn në terrenin delikat të marrëdhënies mes fesë dhe kombit, autori e trajton atë me një qetësi të admirueshme. Ai e shpjegon lidhjen e fesë dhe kombit jo si rivalitet, por si ndërthurje historike. Për shqiptarët, sipas frymës së këtij libri, këto dy shtylla shpesh nuk mund të ndahen me thikë mendore, sepse kanë ecur bashkë në histori, në gjuhë, në kulturë dhe në sakrificë. Këtu teksti merr ton eseistik dhe kombëtar. Pika më goditëse është figura: “të krishterët janë fytyra e kombit dhe gjithë të tjerët trupi i tij.” Kjo metaforë është shumë e fortë në strukturën e saj simbolike. Ajo nuk kërkon ndarje, por organikë. Fytyra pa trup nuk ka jetë; trupi pa fytyrë nuk ka dallim. Kjo figurë e bën të qartë se autori synon unitet të gjallë, jo përjashtim. Po aq të rëndësishme janë përmendjet e Buzukut, Budit, Bogdanit, Fishtës, Mjedës, De Radës dhe Nënë Terezës, që e shndërrojnë këtë pjesë të librit në një galeri dritash të kujtesës shqiptare, ku kultura, feja dhe kombi shihen si fijet e një pëlhure të përbashkët.
Vepra zgjerohet më tej te pyetja për kthimin dhe qytetërimin. Këtu kthimi lidhet me lirinë dhe me qytetërimin. Ai paraqitet si vendim i lirë, i ndërgjegjshëm dhe dinjitoz. Autori e sheh qytetërimin evropian si të gatuar nga krishterimi dhe e vendos lirinë e besimit në qendër të përvojës moderne të dinjitetit njerëzor. Në këtë pjesë, kthimi nuk mbetet më vetëm çështje intime, por bëhet pjesë e pyetjes: ku i takon shpirti ynë në qytetërim? Shumë e bukur është ideja se kthimi mund të shihet edhe si akt patriotik, nëse kuptohet si pjesëmarrje në vazhdimësinë e një dëshmie të gjatë shenjtërish, martirësh dhe figurash që kanë ruajtur gacën e identitetit. Kjo e bën librin një urë mes ndërgjegjes fetare dhe kujtesës qytetëruese.
Nëse pjesët e para e përgatisin terrenin, reflektimi mbi jetën e krishterë është vendi ku fara duhet të mbijë. Këtu libri kalon nga historia dhe vetëdija te jeta konkrete e besimit. Autori e thotë qartë se, nëse pagëzimi mbetet vetëm ngjarje e jashtme, atëherë njeriu rrezikon të mbetet në “humnerën e boshllëkut”. Jeta e krishterë paraqitet si rruga ku kthimi duhet të marrë frymë çdo ditë. Në plan letrar, kjo është si ngritja nga porta e shtëpisë në dhomat e saj të brendshme. Pagëzimi vendoset në gjuhën e besëlidhjes. I pagëzuari nuk paraqitet si person që thjesht ka marrë një rit, por si njeri që ka hyrë në një marrëdhënie të re me Hyjin. Kjo e ngrit pagëzimin nga ceremoni në bashkëjetesë. Besëlidhja bëhet si vula e një dere të re që hapet në qenien e njeriut. Ai jo vetëm lahet në ujë, por shënohet me frymën e një jete të re. Autori e paraqet shumë bukur këtë si hyrje në natyrën hyjnore, falje, pajtim, besnikëri dhe ngjashmëri me Krishtin në dashuri e sakrificë. Këtu gjendet gurthemeli sakramental i gjithë jetës së mëtejshme që libri kërkon.
Në vijim, vepra thekson se feja e vërtetë është e fshehtë në zemër, por shërbesa dhe përgjegjësitë që burojnë prej saj bëhen të dukshme, të prekshme dhe bashkësiore. Kjo është një nyjë shumë e rëndësishme: misteri i zemrës nuk mbetet i mbyllur në heshtje, por merr trup në Kishë, në bashkësi, në përgjegjësi dhe në jetën publike të besimit. Besimi del kështu si flakë e brendshme që kërkon kandil të dukshëm. Po aq e bukur është pjesa ku lutja quhet “shujta e shpirtit”. Vetë kjo metaforë është e thjeshtë, por shumë e fuqishme. Ashtu si trupi nuk rri pa bukë, as shpirti nuk rri pa lutje. Autori e paraqet lutjen si frymëmarrje, si lidhje të gjallë me Hyjin, si ushqim të përditshëm të jetës së krishterë. Kjo pjesë është si tryeza e heshtur e shpirtit, ku njeriu ulet çdo ditë për të mos vdekur brenda vetes. Edhe trajtimi i “Ati Ynë” si shkollë për t’u jetuar, jo si formulë për t’u përsëritur, i jep kësaj pjese një dritë të veçantë. Lutja personale bëhet si burimi në gur; lutja bashkësore si përrua që gëzon me zërin e shumë vetave; liturgjia si lumi i madh ku të gjitha ujërat mblidhen në një trup të vetëm adhurimi. Dhe kur autori thotë se si lulja pa ujë thahet, ashtu edhe feja pa lutje humb gjallërinë, ai e përmbyll këtë nyjë me një figurë të butë, por vendimtare.
Po kështu, Shkrimi i Shenjtë paraqitet si “shtylla e fesë”, si burim i pashtershëm, si dritë e pashuar. Autori e sheh Biblën jo si libër të mbyllur, por si shoqërues të jetës, si dritë për zemrat e vetmuara dhe si normë për jetën e besimtarit. Kjo pjesë është si një llambë e vjetër e vendosur mbi tavolinën e natës së shpirtit. Ajo nuk e largon krejt errësirën e botës, por e bën të lexueshme rrugën. Shprehja se Fjala e Hyjit është “e ëmbël si mjalti dhe e mprehtë si shpata me dy tehe” është figurë me peshë të madhe simbolike. Fjala jo vetëm ngushëllon, por edhe pret; jo vetëm butëson, por edhe ndan të vërtetën nga mjegulla. Kështu, besimi kthehet në dëgjim, në ushqim mendjeje dhe në shkollë të vazhdueshme të ndërgjegjes.
Në përmbyllje të gjithë veprës, autori rikthehet te dashuria si themel i çdo gjëje. Dashuria nuk kufizohet te rrethi i ngushtë; ajo shtrihet te të gjithë. I pagëzuari nuk mund të gjykojë, nuk mund të përgojojë, nuk mund të ushqejë fyerjen, sepse dashuria është masa e vërtetë e jetës së krishterë. Kjo pjesë tingëllon si një mbishkrim mbi derën e fundit të librit: në fund, gjithçka matet me dashurinë. Autori e përmbyll veprën duke thënë se me këtë letër deshi të shprehë dashurinë e pakufishme të Kishës, të falënderojë Zotin për kthimin dhe ta ndihmojë Dardanin të kuptojë përgjegjësitë e pagëzimit e të jetojë atë që beson. Përfundimi nuk ka ton triumfi, por ton përkujdesjeje. Nuk mbyllet me britmë, por me bekim të qetë. Kjo e bën fundin e librit si një dritë të lënë ndezur në prag, që i kujton lexuesit se rruga vazhdon edhe pasi faqja mbaron.
Nga pikëpamja letrare, O Dardan! A je ka’shpia? është një vepër që qëndron ndërmjet letrës baritore, esesë shpirtërore, meditimit historik dhe prozës identitare. Ajo nuk është roman, por ka shtegtim të brendshëm; nuk është poemë, por ka figuracion të ndjeshëm; nuk është traktat i thatë, por ka ngrohtësinë e një zëri që të flet drejt në zemër. Dardani është një person konkret, por në të njëjtën kohë bëhet figurë simbolike: ai është njeriu që kërkon shtëpinë shpirtërore, shqiptari që kërkon pajtim me rrënjën, ndërgjegjja që kërkon të jetojë të vërtetën pa e vrarë dashurinë. Gjuha e librit është e pasur me metafora të lehta, por të goditura: rrëpirë, breg, djep i shpirtit, shtrat kulturor, prush i dashurisë, gurrë e pagëzimit, pasqyrë e së vërtetës, gaca e dashurisë, shujtë e shpirtit. Këto figura e bëjnë librin të ketë shije të prozës së menduar, jo vetëm të mësimit. Ato e ndihmojnë autorin që nocionet abstrakte t’i shndërrojë në pamje të prekshme. Mbi të gjitha, kjo vepër ka një virtyt të rrallë: e mban bashkë të vërtetën dhe butësinë. Nuk e fsheh historinë, por nuk e shndërron në urrejtje. Nuk e relativizon kthimin, por nuk e përdor kundër të tjerëve. Nuk e ngushton shqiptarinë, por e lexon në dritën e një kujtese të thellë të krishterë. Për këtë arsye, libri mbetet një tekst me peshë jo vetëm baritore, por edhe kulturore e letrare.
Në fund, O Dardan! A je ka’shpia? mbetet një thirrje e butë, por e fuqishme. Është një libër që nuk kërkon ta pushtojë lexuesin me ton urdhërues, por ta shoqërojë si një zë i njohur në një mbrëmje të gjatë. Është një letër që flet për kthimin, por në thelb flet për njeriun, për kujtesën, për plagën, për lirinë, për kombin, për fenë dhe mbi të gjitha për dashurinë. Dhe pikërisht këtu qëndron bukuria e saj më e madhe: kjo vepër nuk është thjesht pyetja “A je ka’shpia?”, por është vetë përpjekja për ta ndezur dritën e shtëpisë që i kthyeri ta gjejë derën hapur.
Libri në fjalë, i dhuruar nga imzot Dodë Gjergji, ipeshkëv i Dioqezës Prizren-Prishtinë, më la përshtypjen e një vepre të përgatitur mirë jo vetëm në aspektin shpirtëror dhe përmbajtësor, por edhe në aspektin letrar, madje edhe teknik. Është një libër që dëshmon kujdes në ndërtimin e mendimit, në organizimin e rrjedhës së brendshme, në zgjedhjen e figurës, në maturinë e tonit dhe në përçimin e mesazhit. Mbi të gjitha, më la mbresa sepse në të gjeta të ndërthurura bukur fjala baritore, ndjenja e përgjegjësisë shpirtërore, kujtesa historike, ndjeshmëria letrare dhe serioziteti i një botimi të punuar me kujdes. Për këtë arsye, kjo vepër mbetet për mua jo vetëm një libër i lexuar, por një libër që lë gjurmë, sepse të flet gjatë edhe pasi e ke mbyllur faqen e fundit.
