Nga Klevis Elezi
Në çdo periudhë protestash rikthehet e njëjta pyetje: a është problemi qeveria e radhës, apo vetë sistemi politik shqiptar? Përgjigjja nuk është e thjeshtë. Shqipëria nuk është një diktaturë, por as një demokraci e konsoliduar. Për këtë arsye, shumë organizata ndërkombëtare e klasifikojnë si një regjim hibrid, një sistem ku zgjedhjet zhvillohen, institucionet ekzistojnë dhe Kushtetuta funksionon në letër, por demokracia nuk arrin të ushtrohet plotësisht në praktikë.
Një demokraci e plotë nuk matet vetëm me faktin që qytetarët votojnë një herë në katër vjet. Ajo matet me pavarësinë e institucioneve, ndarjen reale të pushteteve, lirinë e medias, respektimin e opozitës, drejtësinë e paanshme dhe kulturën demokratike të shoqërisë.
Në Shqipëri, problemi i parë është personalizimi i politikës. Partitë nuk ndërtohen mbi ide apo programe afatgjata, por rreth figurës së kryetarit. Deputetët rrallëherë kundërshtojnë drejtuesin e tyre, ndërsa vota në Parlament shpesh është një formalitet. Kjo dobëson kontrollin demokratik dhe e kthen pushtetin në një piramidë vertikale.
Problemi i dytë lidhet me institucionet. Edhe pse Kushtetuta parashikon ndarjen e pushteteve, në praktikë ndikimi politik mbi administratën, emërimet dhe vendimmarrjen mbetet i fortë. Një demokraci nuk mund të jetë e shëndetshme kur qytetarët besojnë se drejtësia ose administrata varen nga pushteti politik.
Një tjetër element është kultura e protestës. Protesta është një e drejtë kushtetuese dhe një mjet legjitim për të kërkuar ndryshim. Por në Shqipëri protestat shpesh politizohen. Ato nuk organizohen gjithmonë për të mbrojtur një kauzë qytetare, por për të prodhuar kapital politik. Nga ana tjetër, ka raste kur qytetarët nuk marrin pjesë sepse kanë humbur besimin se protesta sjell ndryshim real. Kjo krijon një rreth vicioz ku as protesta nuk prodhon reformë dhe as institucionet nuk fitojnë më shumë besim.
Një demokraci kërkon edhe media të lira dhe të pavarura ekonomikisht. Kur një pjesë e mediave varen nga interesa politike ose ekonomike, qytetari e ka më të vështirë të informohet në mënyrë objektive. Informimi i lirë është themeli mbi të cilin ndërtohen zgjedhjet e lira.
Edhe shoqëria civile nuk ka arritur ende peshën që duhet të ketë. Në demokracitë e konsoliduara, organizatat qytetare ushtrojnë presion të vazhdueshëm ndaj qeverisë dhe opozitës. Në Shqipëri, një pjesë e tyre perceptohen si të lidhura me politikën ose me financime që ndikojnë në pavarësinë e tyre.
Për më tepër, vetë qytetarët mbajnë një pjesë të përgjegjësisë. Demokracia nuk ndërtohet vetëm nga institucionet, por edhe nga kultura qytetare. Kur votohet për interesa personale, për punësime apo favore, dhe jo mbi bazën e programeve dhe integritetit të kandidatëve, demokracia dobësohet.
Prandaj mund të thuhet se Shqipëria ende nuk është gati për një demokraci të plotë jo sepse i mungojnë ligjet, por sepse ende nuk ka arritur të ndërtojë plotësisht kulturën demokratike. Institucionet ekzistojnë, por besimi tek ato mbetet i brishtë. Zgjedhjet zhvillohen, por debati politik shpesh dominohet nga konflikti personal. Protestat organizohen, por rrallë shndërrohen në reforma afatgjata.
Demokracia e konsoliduar nuk fitohet me një protestë, me një qeveri të re apo me një rotacion pushteti. Ajo ndërtohet kur çdo institucion respekton kufijtë e tij, kur opozita kontrollon pushtetin në mënyrë efektive, kur media është vërtet e lirë, kur drejtësia është e paanshme dhe kur qytetari voton i lirë nga presioni, frika apo interesi i ngushtë.
Në fund, pyetja nuk duhet të jetë vetëm “a duhet të ndryshojë qeveria?”, por edhe “a jemi gati si shoqëri të mbrojmë demokracinë çdo ditë, edhe kur kjo nuk i shërben interesit tonë politik?”. Vetëm atëherë Shqipëria mund të kalojë nga një demokraci hibride në një demokraci të konsoliduar.
