Sot në botë fliten mbi 7000 gjuhë, por kjo është vetëm një pjesë e vogël e numrit të gjuhëve që kanë ekzistuar dikur. Arsyeja është se çdo vit zhduken më shumë se katër gjuhë. Ky nuk është një fenomen i ri. Sipas një studimi të ri të botuar në revistën Science dhe të udhëhequr nga Damián Blasi, profesor kërkimor i gjuhësisë në Universitetin e Harvardit, diversiteti gjuhësor duket se arriti kulmin rreth 1000 deri në 3000 vjet më parë, përpara se të niste rënien. Megjithatë, kjo rënie mund të jetë duke u përshpejtuar: vlerësohet se gjysma e gjuhëve të botës janë të rrezikuara nga zhdukja.
“Gjuhët kanë një rëndësi të madhe për komunitetet që i flasin. Ato mbartin njohuri, lidhje dhe kujtime,” tha për Discover bashkautorja e studimit Claire Bowern, profesore e gjuhësisë në Universitetin Yale. “Për shkencëtarët, gjuhët përmbajnë një sasi të jashtëzakonshme informacioni për të kaluarën, që nga vendet ku kanë jetuar njerëzit, çfarë kanë ngrënë e deri te temat për të cilat kanë biseduar. Ato na ofrojnë gjithashtu një dritare për të kuptuar mendjen njerëzore.”
Si u gjurmua diversiteti gjuhësor ndër shekuj
Në pamje të parë kjo mund të duket paradoksale. Popullsia botërore po rritet me shpejtësi dhe bashkë me të edhe numri i njerëzve që përdorin gjuhën, por diversiteti gjuhësor po zvogëlohet. Sot, në një botë me më shumë se 8 miliardë banorë, rreth 5 miliardë njerëz flasin një nga dhjetë gjuhët më të përhapura.
Por disa mijëra vjet më parë situata ishte krejt ndryshe. Megjithëse popullsia ishte shumë më e vogël, ekzistonte një “epokë e artë” e diversitetit gjuhësor, sipas studiuesve.
Blasi, Bowern dhe kolegët e tyre arritën në këtë përfundim duke kombinuar modele kompjuterike me të dhëna etnografike dhe vlerësime të popullsisë. Kjo u mundësoi atyre të rindërtonin mënyrën se si numri i gjuhëve është rritur dhe ka rënë që nga fundi i epokës së fundit të akullnajave, rreth 12,000 vjet më parë, edhe pse dëshmitë e shkruara ekzistojnë vetëm për 6000 vitet e fundit dhe jo të gjitha gjuhët kanë pasur sistem shkrimi.
Në këtë studim, shoqëritë moderne të gjuetarëve-mbledhës u përdorën si model për shoqëritë e hershme njerëzore. Studiuesit zbuluan se këto komunitete zakonisht janë të vogla, të bashkuara nga ana kulturore dhe përdorin vetëm një gjuhë. Duke krahasuar madhësinë e tyre me vlerësimet e popullsisë së njerëzimit në lashtësi, ekipi ishte në gjendje të përllogariste sa gjuhë mund të jenë folur në çdo periudhë të Holocenit të hershëm.
Ashtu si modeli supozonte se madhësia e komuniteteve të gjuetarëve-mbledhës mbeti e qëndrueshme me kalimin e kohës dhe se çdo grup kishte vetëm një gjuhë, ai supozonte gjithashtu se bujqësia u mundësoi komuniteteve të zgjeroheshin. Kjo bëri që popullsia botërore të rritej më shpejt sesa diversiteti gjuhësor dhe gjithnjë e më shumë njerëz të ndanin të njëjtën gjuhë.
Hipoteza e rritjes demografike
Rezultatet u krahasuan më pas me teori të ndryshme. Njëra prej tyre pohonte se numri i gjuhëve ka qenë në rënie të vazhdueshme që nga fundi i epokës së akullnajave, ndërsa shoqëritë bujqësore janë zgjeruar dhe kanë zëvendësuar komunitetet e gjuetarëve-mbledhësve. Kjo njihet si Hipoteza e Paleolitit Megadivers.
Një teori tjetër argumentonte se numri i gjuhëve mbeti pothuajse i pandryshuar deri në fillimin e kolonizimit, rreth 500 vjet më parë, dhe vetëm pas kësaj nisi të zvogëlohej. Ky model njihet si Hipoteza e Ekuilibrit Paramodern.
Hipoteza e tretë, dhe ajo që gjeti mbështetjen më të fortë në studim, ishte Hipoteza e Rritjes Demografike. Sipas saj, zhvillimi i bujqësisë siguroi një furnizim më të qëndrueshëm me ushqim, duke bërë të mundur rritjen e popullsisë dhe migrimin e njerëzve. Kjo lejoi që gjuhët të mbijetonin, të përhapeshin dhe të diversifikoheshin. Ky proces vazhdoi derisa u krijuan shtete të mëdha që përdornin një gjuhë të vetme.
Sipas modelit, në kulmin e diversitetit mund të kenë ekzistuar dhjetëra mijëra gjuhë, rreth dhjetë herë më shumë sesa para zhvillimit të bujqësisë, kur modeli vlerëson se numri i tyre ishte midis 4500 dhe 6000. Megjithatë, studiuesit theksojnë se këto vlerësime shoqërohen me pasiguri të konsiderueshme dhe varen nga një sërë supozimesh.
“Bujqësia është njëkohësisht shkaku i krijimit të një diversiteti të madh gjuhësh dhe shkaku i pakësimit të tyre,” tha Bowern. “Bujqësia në shkallë të vogël nxit përhapjen e gjuhëve, por kur bëhet më intensive, ajo përmbys një pjesë të madhe të këtij zhvillimi të mëparshëm.”
Megjithatë, edhe pse humbja e gjuhëve ka pasoja të mëdha negative, përhapja e gjerë e disa gjuhëve sjell edhe një përfitim të rëndësishëm: akses më të lehtë në informacion.
“Fakti që njerëzit mësojnë gjuhë të përhapura nuk do të thotë se gjuhët e tjera duhet të zhduken,” shtoi Bowern. “Në fund të fundit, më shumë se gjysma e popullsisë së botës është shumëgjuhëshe.”
