Sot, një “dash kurbani” është dikush që fajësohet padrejtësisht për gabimet ose fajet e të tjerëve. Edhe pse në shqip përdorim fjalën “dash”, historia e shprehjes ka të bëjë me cjapin. Ndonëse shprehja e sotme duket sikur nuk ka shumë lidhje me dhitë, origjina e saj është krejt e drejtpërdrejtë: ajo lidhet me një rit të lashtë hebraik për shlyerjen e mëkateve.
Cila është origjina biblike e “dashit të kurbanit”?
Kuptimi i shprehjes e ka zanafillën në librin biblik të Levitikut, që tradicionalisht i atribuohet Moisiut. Në kapitullin 16 të Levitikut përshkruhet një rit i lashtë shlyerjeje, i lidhur me Jom Kipur, Ditën e Shlyerjes. Në këtë rit, Aaroni, vëllai i Moisiut, udhëzohet të përdorë dy cjep për të shlyer mëkatet e izraelitëve.
Gjatë ceremonisë, prifti “hidhte short” për dy cjeptë: njëri caktohej për Zotin dhe tjetri për Azazelin. Cjapi i parë flijohej për Zotin dhe gjaku i tij përdorej për të pastruar shenjtëroren. I dyti ngarkohej simbolikisht me mëkatet e gjithë bashkësisë dhe dërgohej në shkretëtirë, duke i marrë ato mëkate me vete. Sipas burimeve të mëvonshme rabinike, përfshirë Mishnain, një përmbledhje e ligjeve dhe traditave hebraike, cjapi i dytë hidhej nga një shkëmb.
Fjala “dash kurbani” u shfaq rreth dy mijë vjet më vonë, duke u nisur nga kjo histori. Gjatë përkthimit të Biblës hebraike në anglisht, në vitin 1530, gjuhëtari William Tyndale u përball me termin enigmatik hebraik “Azazel”, i cili është interpretuar në mënyra të ndryshme si emri i një vendi, i një demoni ose i një shkëmbi ku bëhej flijimi. Tyndale e interpretoi atë si “’ezozel”, që përafërsisht do të thotë “cjapi që largohet” ose “cjapi që shpëton”, shprehje që me kalimin e kohës u shkurtua në “dash kurbani”.
Si ndryshoi përdorimi i fjalës “dash kurbani”?
Në fillim të viteve 1800, “dash kurbani” kishte marrë kuptimin që ka sot: një person që fajësohet për mëkate ose gabime që nuk i ka kryer vetë. Në këtë rast, nuk nevojitej më asnjë cjap.
Më shumë se një shekull më vonë, fenomeni i fajësimit të një “dashi kurbani” u bë objekt studimi në shkencat sociale. Në vitet 1940, psikologët socialë zhvilluan “Teorinë e dashit të kurbanit” si një mënyrë për të kuptuar rrënjët psikologjike të paragjykimeve dhe diskriminimit.
Sociologët përgjithësisht dallojnë katër forma të fajësimit të një “dashi kurbani”: një individ fajëson një individ tjetër; një individ fajëson një grup; një grup fajëson një individ; ose një grup fajëson një grup tjetër. Forma e fundit është përdorur për të shpjeguar konfliktet mes grupeve, veçanërisht kur një grup i margjinalizuar fajësohet për problemet e një grupi tjetër. Në këtë mënyrë, shprehja që dikur lidhej me një ritual të lashtë fetar mori kuptimin e sotëm për të përshkruar dikë që mbart fajin për problemet e të tjerëve.
