Nga Ndriçim Kulla/
Sa herë përmendet Homeri, mendja shkon natyrshëm te brigjet e Egjeut, te Troja, te Itaka, te kolonat e mermerta dhe te qielli i ndritshëm i Heladës. Është një përfytyrim që e ka ushqyer Evropa për më shumë se dy mijë vjet. Mirëpo historia kulturore rrallë ndjek rrugët që i pëlqejnë imagjinatës. Shpesh ajo zgjedh shtigje të fshehta, ngjitet në male të ashpra, largohet nga qendrat e qytetërimit dhe strehohet aty ku askush nuk mendon ta kërkojë.
Ndoshta kjo është arsyeja pse shumë udhëtarë, albanologë dhe studiues të kulturës ballkanike, kur u njohën me jetën tradicionale shqiptare, nuk u mahnitën vetëm nga bukuria e saj. Ata mbetën të habitur nga diçka shumë më e thellë: nga ndjesia se po shihnin forma të një bote tepër të lashtë, të cilat në pjesën më të madhe të Evropës kishin pushuar së ekzistuari prej shekujsh.
Nuk ishte fjala për ngjashmëri të jashtme. Nuk mjaftonte një veshje tradicionale, një kullë guri apo një armë e vjetër për të krijuar këtë përshtypje. Ajo që i befasonte ishte vetë mënyra e organizimit të jetës. Fjala e dhënë kishte peshën e ligjit. Kuvendi i burrave ishte institucioni ku bashkësia kërkonte drejtësinë. Mikpritja nuk ishte thjesht virtyt moral, por detyrim i shenjtë. Nderi nuk ishte ndjenjë individuale, por pasuri kolektive. Këto nuk ishin mbetje folklorike; ishin institucione të gjalla të një bote arkaike.
Prandaj nuk është rastësi që Ismail Kadareja, duke medituar mbi Kanunin dhe mbi tragjedinë e gjakmarrjes, e vendos vazhdimisht lexuesin përballë universit homerik. Ai nuk kërkon të provojë një vazhdimësi të drejtpërdrejtë historike. Ai kërkon të tregojë diçka më delikate: se në malësitë shqiptare kanë mbijetuar mënyra të të menduarit që e ndihmojnë njeriun modern të kuptojë më mirë atmosferën morale të epokës homerike.
Në këtë kuptim, Shqipëria nuk paraqitet si një muze i gurëve antikë, por si një laborator i kujtesës historike. Ajo nuk ruan domosdoshmërisht format materiale të qytetërimit të lashtë; ajo ruan disa nga mekanizmat e tij shpirtërorë. Kjo është një diferencë themelore. Guri dëshmon se një qytetërim ka ekzistuar. Zakoni, kënga dhe kodi moral dëshmojnë se një mënyrë jetese ka arritur të mbijetojë.
Pikërisht këtu Kanuni dhe iso-polifonia afrohen më shumë se kurrë me njëri-tjetrin.
Në Kanun, fjala nuk është vetëm komunikim. Ajo krijon detyrim, vendos drejtësi, shpall paqe ose ndez konflikt. Fjala ka forcë krijuese. Po kështu ndodh edhe në iso-polifoni. Fjala e kënduar nuk është zbukurim poetik; ajo bëhet rit, kujtesë dhe identitet. Zëri nuk shërben vetëm për të shprehur emocionin; ai organizon bashkësinë dhe e lidh atë me të kaluarën e vet.
Në të dy rastet kemi të bëjmë me një kulturë ku tingulli dhe fjala nuk janë shkëputur ende nga funksioni i tyre shoqëror. Kjo është një karakteristikë e qytetërimeve të hershme, ku arti, morali dhe e drejta nuk kishin marrë ende rrugë të ndryshme. Kënga ishte njëkohësisht histori; ligji ishte njëkohësisht etikë; kujtesa ishte njëkohësisht institucion.
Kjo na lejon të kuptojmë edhe më mirë një dukuri që shpesh është interpretuar gabimisht. Kur dëgjojmë sot iso-polifoninë labe, nuk duhet të pyesim nëse kështu kanë kënduar apo jo luftëtarët e Odiseut. Historia nuk funksionon me hamendësime romantike. Pyetja më e drejtë është një tjetër: a ruan kjo mënyrë këndimi tipare të një bote shumë të lashtë mesdhetare? Pikërisht këtu kërkimi shkencor bëhet i ligjshëm dhe frytdhënës.
Fakti që krijuesit e filmit të ri “The Odyssey” zgjodhën iso-polifoninë shqiptare si kolonë zanore nuk është, në vetvete, provë vetëm historike për prejardhjen e saj. Por ai është një tregues me vlerë të lartë kulturore. Një vepër artistike që synon të rikrijojë atmosferën homerike e gjeti pikërisht te iso-polifonia shqiptare atë rezonancë arkaike që kërkonte. Ky është një fakt shumë i madh estetik me domethënie të madhe. Ai tregon se kjo shumëzërësi bart ende një timbër që imagjinata bashkëkohore e lidh natyrshëm me horizontin e lashtësisë.
Në këtë mënyrë, Kanuni dhe iso-polifonia nuk janë më vetëm dy trashëgimi kombëtare shqiptare. Ato bëhen dy dritare përmes të cilave Evropa mund të soditë një pjesë të historisë së saj më të hershme. Njëri ruan kujtesën e ligjit; tjetri kujtesën e zërit. Dhe të dy së bashku dëshmojnë se ka raste kur historia nuk mbijeton nëpër biblioteka, por në ndërgjegjen e një populli që, pa e ditur, ka ruajtur për shekuj me radhë disa nga format më të lashta të qytetërimit mesdhetar.
Qytetërimet zakonisht njihen nga institucionet që krijojnë. Historia e Romës nuk kuptohet pa Senatin. Historia e Athinës nuk kuptohet pa Agoranë. Historia e Evropës moderne nuk kuptohet pa universitetin, parlamentin dhe shtetin ligjor. Institucionet janë skeleti mbi të cilin ndërtohet jeta e një shoqërie. Kur ato bien, zakonisht bie edhe vetë qytetërimi që i krijoi.
Por ekziston edhe një kategori tjetër institucionesh, shumë më pak e dukshme dhe shumë më jetëgjatë. Ato nuk ndërtohen me ligj, nuk financohen nga shteti dhe nuk kanë mure. Janë institucionet e kujtesës.
Këto institucione nuk administrojnë pushtetin; ato administrojnë vazhdimësinë. Nuk ruajnë dokumente; ruajnë mënyrën se si një popull mendon, ndien dhe gjykon. Ato nuk funksionojnë nëpërmjet burokracisë, por nëpërmjet përsëritjes së pandërprerë të ritit, të zakonit dhe të fjalës.
Në këtë kuptim, Kanuni shqiptar është shumë më tepër sesa një kod juridik. Ai është institucioni më i qëndrueshëm i kujtesës juridike shqiptare. Për shekuj me radhë, në mungesë të shtetit, ai ruajti jo vetëm rendin, por edhe bindjen se drejtësia nuk është privilegj i të fortit, por detyrim ndaj bashkësisë. Edhe kur shumë prej dispozitave të tij u bënë të papajtueshme me zhvillimin modern, vetë ekzistenca e tij mbeti dëshmi e një vazhdimësie historike të pazakontë.
Po kështu, iso-polifonia nuk është vetëm një gjini muzikore. Ajo është institucioni i kujtesës zanore shqiptare. Çdo brez nuk mëson vetëm melodinë; ai trashëgon një mënyrë të të dëgjuarit, të të folurit dhe të të qenit bashkë. Isoja nuk është sfond muzikor. Ajo është vetë themeli mbi të cilin ndërtohet dialogu i zërave. Në këtë kuptim, ajo është metafora më e bukur e vetë bashkësisë shqiptare: askush nuk e mbart këngën i vetëm.
Këtu ndoshta fshihet sekreti i mbijetesës së tyre. Të dyja këto institucione nuk u ruajtën sepse ishin të shkruara në libra. Ato mbijetuan sepse u shkruan në ndërgjegjen e njerëzve. Çdo brez i trashëgoi brezit tjetër jo si tekst, por si mënyrë jetese. Kjo është arsyeja pse ato i mbijetuan pushtimeve, ndërrimeve të feve, ndryshimeve të administratave dhe kufijve politikë.
Nëse një ditë arkeologjia do të humbiste çdo gur të antikitetit shqiptar, historia jonë do të varfërohej. Por nëse do të humbnim Kanunin dhe iso-polifoninë, nuk do të humbnim vetëm dy monumente kulture. Do të humbnim dy nga mekanizmat më të rëndësishëm me të cilët një popull ka ruajtur kujtesën e vet për më shumë se një dymijëvjeçar.
Nëse Kanuni dhe iso-polifonia janë vërtet dy nga monumentet më të vyera të kujtesës shqiptare, atëherë mënyra se si i trajtojmë sot është edhe një provë e pjekurisë sonë shtetërore. Trashëgimia kulturore nuk mbrohet vetëm duke e shpallur pasuri kombëtare apo botërore; ajo mbrohet duke nderuar njerëzit që e mbajnë gjallë dhe duke krijuar politika të qëndrueshme për ruajtjen e saj.
Pikërisht këtu lind një shqetësim që nuk ka natyrë partiake, por kulturore dhe morale. Në një kohë kur shteti gjen mundësi financiare për aktivitete spektakolare me artistë të famshëm ndërkombëtarë, ndërsa shumë prej bartësve të trashëgimisë sonë jomateriale jetojnë dhe krijojnë në heshtje, lind pyetja nëse sistemi ynë i vlerësimit kulturor ka ruajtur ende sensin e përparësive.
Një komb ka të drejtë të mirëpresë artistë nga e gjithë bota dhe të jetë pjesë e qarkullimit ndërkombëtar të kulturës. Kjo nuk përbën problem; përkundrazi, është shenjë e një shoqërie të hapur. Problemi lind atëherë kur ky entuziazëm nuk shoqërohet me të njëjtin respekt ndaj atyre që mishërojnë trashëgiminë kombëtare. Nuk mund të ketë ekuilibër kulturor nëse duartrokasim me zell spektaklin e importuar, ndërsa zëri autentik shqiptar mbetet në periferi të vëmendjes publike.
Mjafton të përmendet rasti i këngëtarëve të shquar të iso-polifonisë, ndër ta edhe Vendim Kapaj, për të kuptuar se sa shpesh bartësit e kësaj pasurie trajtohen me një heshtje që nuk i shkon për shtat një shteti që e shpall me krenari iso-polifoninë si pjesë të identitetit të vet. Kjo heshtje nuk është vetëm padrejtësi ndaj individit; ajo është një formë shpërfilljeje ndaj vetë kujtesës kombëtare.
Një shtet matet jo vetëm nga investimet që bën për kulturën e së sotmes, por edhe nga kujdesi që tregon për rrënjët e saj. Sepse artistët ndërkombëtarë, sado të mëdhenj të jenë, pasurojnë përkohësisht kalendarin kulturor të një vendi; ndërsa bartësit e traditës ndërtojnë vazhdimësinë e identitetit të tij. Njëri sjell jehonë, tjetri lë trashëgimi. Njëri krijon ngjarje, tjetri mban gjallë historinë.
Prandaj, çështja nuk është zgjedhja midis kulturës botërore dhe kulturës kombëtare. Një shoqëri e qytetëruar ka detyrimin t’i përqafojë të dyja. Por përparësia morale i takon gjithmonë asaj trashëgimie që nuk mund të importohet nga askund tjetër. Sepse, nëse humbet iso-polifonia ose harrohet Kanuni si objekt studimi dhe kujtese historike, bota nuk mund t’ia rikthejë më Shqipërisë. Ato janë të pazëvendësueshme, sepse janë vetë një pjesë e shpirtit të saj.
