Nga Isuf B.Bajrami
Letër e hapur
Nga viti 1991 deri te konfliktet politike të vitit 2026
I nderuar z. Sali Berisha,
Po ju drejtohem publikisht përmes kësaj letre, jo për t’ju mohuar të drejtën e fjalës, të protestës apo të kundërshtimit politik, por për të ngritur një shqetësim të thellë qytetar, historik dhe demokratik.
Shqetësimi im lidhet me përgjegjësinë që mbart fjala publike e një udhëheqësi politik, me ndikimin mbi shoqërinë dhe, veçanërisht, me pasojat që mund të ketë mbi brezin e ri.
Demokracia është një arritje e madhe e shoqërisë njerëzore. Ajo nuk mund të reduktohet në luftë për pushtet, në përplasje të vazhdueshme politike apo në mobilizim qytetar që rrezikon të përfundojë në dhunë.
Prandaj, mendoj se është koha të shtrojmë disa pyetje që lidhen me historinë politike shqiptare, me përgjegjësinë e udhëheqësve dhe me të ardhmen e rinisë.
Viti 1991 – Ndryshimi politik nuk duhej të nënkuptonte shkatërrimin e trashëgimisë së vendit
Shqipëria e vitit 1991 po përjetonte një kthesë historike. Pas dekadave të sistemit socialist, vendi po hynte në pluralizëm politik dhe në një proces të vështirë transformimi institucional, ekonomik dhe shoqëror.
Në atë periudhë, retorika politike e “çrrënjosjes së komunizmit” ishte pjesë e mobilizimit të opozitës.
Më 4 janar 1991, në Lushnjë u zhvillua një miting i Partisë Demokratike, ku morën pjesë Sali Berisha, Azem
Hajdari dhe drejtues të tjerë të saj. Një raport arkivor i Ministrisë së Brendshme dokumenton zhvillimin e mitingut, fjalimet dhe incidentet që pasuan.¹
Ndërkaq, më 14 shtator 1991, në Tiranë u organizua mitingu i njohur me emërtimin «Të çrrënjosim komunizmin», siç dëshmon shkrimi i Zef Bushatit i vitit 2008.²
Këtu lind një çështje që meriton reflektim historik.
Ndryshimi i sistemit politik ishte një proces i rëndësishëm, por ai nuk duhej të shndërrohej në mohim të gjithçkaje që brezat kishin ndërtuar gjatë periudhës socialiste.
Fabrikat, uzinat, serat, spitalet, shkollat, hidrocentralet, sistemet e ujitjes dhe veprat e tjera infrastrukturore nuk ishin pronë e një ideologjie. Ato përfaqësonin punën e njerëzve dhe pasurinë e vendit.
Raportet ndërkombëtare dokumentojnë shkatërrime të konsiderueshme të infrastrukturës bujqësore dhe të pasurisë publike gjatë tranzicionit të viteve 1991–1992.³ ⁴
Nuk po pretendoj se një deklaratë e vetme politike shkaktoi të gjitha këto shkatërrime. Por është legjitime të shtrohet pyetja se çfarë ndikimi pati retorika politike, shpërbërja institucionale dhe mungesa e përgjegjësisë publike në atë proces.
Një sistem politik mund të ndryshojë, por shkatërrimi i pasurisë publike nuk është sinonim i demokracisë.
Nga tranzicioni te përgjegjësia politike
Shqipëria ka kaluar një tranzicion të gjatë, me kriza politike, përplasje institucionale dhe konflikte që kanë lënë pasoja të thella në shoqëri.
Ngjarjet e shtatorit 1998, pas vrasjes së Azem Hajdarit, dhe ato të 21 janarit 2011 janë pjesë e një historie që nuk duhet harruar.
Më 21 janar 2011, gjatë protestës së opozitës në Tiranë, u vranë katër protestues. Deklaratat e drejtuesve politikë dhe përgjegjësia e institucioneve për trajtimin e protestave mbeten pjesë e rëndësishme e debatit mbi shtetin e së drejtës.⁵
Nuk është e nevojshme të kemi të njëjtin interpretim politik për çdo ngjarje historike për të pranuar një parim themelor: jeta e qytetarit është mbi çdo interes partiak.
Një shoqëri demokratike duhet të nxjerrë mësime nga historia, jo t’i përsërisë konfliktet e saj.
Mosbindja qytetare nuk është licencë për dhunë
Zotni Berisha,
Ju keni përdorur në mënyrë të përsëritur termin mosbindje civile për të mobilizuar mbështetësit tuaj.
Më 28 shtator 2024, bëtë thirrje për protesta dhe mosbindje civile, ndërsa më 8 tetor të po atij viti deklaruat se opozita kishte 77 mënyra të mosbindjes civile.⁶ ⁷
Më 9 dhjetor 2024, përsëritët thirrjen për një aksion të fuqishëm kombëtar të mosbindjes civile.⁸
Por duhet të bëjmë një dallim thelbësor dhe parimor.
Mosbindja civile, në traditën demokratike, është një formë kundërshtimi ndaj padrejtësisë dhe mund të jetë plotësisht legjitime kur zhvillohet në mënyrë paqësore.
Ajo nuk duhet të shndërrohet në justifikim për sulme ndaj institucioneve, shkatërrim të pronës, kërcënim të qytetarëve apo përplasje fizike.
E drejta për të protestuar është e patjetërsueshme, por asnjë e drejtë nuk e përjashton përgjegjësinë për respektimin e të drejtave të të tjerëve.
Një udhëheqës politik duhet të jetë i qartë jo vetëm kur i fton qytetarët në protestë, por edhe kur u kërkon të ruajnë karakterin paqësor të saj.
24 janar 2026 – Kur protesta përfundon në përplasje dhe dhunë
Një shembull konkret është protesta e opozitës e zhvilluar në Tiranë më 24 janar 2026.
Sipas raportimit të Radio Televizionit Shqiptar, ju mbajtët fjalimin para protestuesve dhe, pas përfundimit të tij, disa protestues hodhën bomba molotov drejt Kryeministrisë. Më pas, protesta u zhvendos drejt Kuvendit, ku pati përplasje të tjera.⁹
Edhe Deutsche Welle dokumentoi këtë zhvillim, duke raportuar se hedhja e molotovëve dhe mjeteve piroteknike nisi në përfundim të fjalimit tuaj. Raportimi dokumentoi gjithashtu ndërhyrjen e policisë dhe lëndimin e efektivëve.¹⁰
Nuk po pretendoj se kronologjia e ngjarjeve provon se ju urdhëruat apo organizuat hedhjen e molotovëve. Por ajo ngre një çështje të rëndësishme të përgjegjësisë politike.
Çfarë përgjegjësie morale dhe politike ka një udhëheqës për klimën që krijon me fjalën e tij publike?
A mjafton të thërrasësh qytetarët në shesh, apo duhet të marrësh përgjegjësi edhe për t’u bërë thirrje të mos përdorin dhunën?
Një udhëheqës politik nuk mund të kërkojë vetëm mobilizim. Ai duhet të kërkojë edhe përgjegjësi.
Rinia shqiptare nuk është instrument i luftës për pushtet
Këtu qëndron shqetësimi im më i madh.
Zhvillimet e tetorit 2026 në Tiranë kanë sjellë në vëmendje protestat e udhëhequra nga studentët dhe të rinjtë, pas muajsh pakënaqësish dhe demonstratash kryesisht paqësore.
Reuters raportoi më 16 tetor 2026 për përshkallëzimin e protestave studentore, dëmtimin e pronës dhe përplasjet me policinë. Në raportim përmenden edhe muajt e mëparshëm të protestave kryesisht paqësore.¹¹
Më 29 tetor 2026, Reuters raportoi se deputetë të opozitës ndërprenë punimet parlamentare me flakadanë dhe bllokuan foltoren, në vazhdën e javëve të protestave të udhëhequra nga studentët.¹²
Këto zhvillime duhet të analizohen me kujdes, pa ngatërruar lëvizjen studentore me aksionin partiak dhe pa i atribuar një aktori politik përgjegjësi për veprimet e të tjerëve pa prova.
Por një gjë është e padiskutueshme: rinia nuk duhet të bëhet peng i konflikteve politike.
Të rinjtë kanë të drejtë të protestojnë, të kërkojnë llogari dhe të kundërshtojnë çdo padrejtësi.
Ata kanë të drejtë të mos manipulohen, të mos ekspozohen ndaj dhunës dhe të mos përdoren si instrument i ambicieve politike.
Një i ri që del në protestë për të ardhmen e vet nuk duhet të përfundojë viktimë e një konflikti për të ardhmen politike të dikujt tjetër.
Dhe kjo përgjegjësi vlen për të gjithë aktorët politikë, pa përjashtim.
Po aq e papranueshme është edhe dhuna e pajustifikuar policore ndaj protestuesve. Shteti ka detyrimin të mbrojë qytetarët, të respektojë të drejtën e protestës dhe të përdorë forcën vetëm në përputhje me ligjin dhe parimin e proporcionalitetit.
Demokracia nuk mund të jetë demokratike vetëm kur na leverdis
Zotni Berisha,
Demokracia nuk matet vetëm me aftësinë për të organizuar protesta, për të mobilizuar turma apo për të kundërshtuar një qeveri.
Ajo matet edhe me mënyrën se si ushtrohet kundërshtimi politik.
Nëse një qeveri shkel ligjin, duhet të japë llogari. Nëse institucionet dështojnë, duhet të reformohen. Nëse qytetarët janë të pakënaqur, kanë të drejtë të protestojnë.
Por ndryshimi demokratik nuk mund të mbështetet te dhuna, frikësimi dhe shkatërrimi.
Nuk mund të kërkosh shtet të së drejtës duke e dobësuar respektin për ligjin.
Nuk mund të kërkosh demokraci duke e normalizuar dhunën.
Dhe nuk mund të flasësh në emër të rinisë pa respektuar të drejtën e saj për një jetë të sigurt dhe një të ardhme dinjitoze.
Demokracia nuk është vetëm e drejta për të kundërshtuar. Është edhe përgjegjësia për mënyrën se si e ushtrojmë këtë të drejtë.
Një apel për përgjegjësi politike dhe qytetare
Përmes kësaj letre, apeli im ndaj jush dhe ndaj gjithë politikës shqiptare është i qartë:
Mos e ushqeni konfliktin për hir të pushtetit.
Mos e shndërroni zemërimin qytetar në instrument të përplasjeve partiake.
Mos e lini rininë të besojë se dhuna është rruga për të fituar të drejtat e tyre.
Mos e ngatërroni protestën paqësore me shkatërrimin e institucioneve dhe të pronës publike.
Politika duhet të prodhojë zgjidhje, jo kriza të pafundme. Duhet të ndërtojë besim, jo armiqësi. Duhet të krijojë perspektivë për të rinjtë, jo t’i ekspozojë ata ndaj rreziqeve të konflikteve politike.
Shqipëria ka nevojë për një kulturë të re politike, ku kundërshtari nuk trajtohet si armik, ku institucionet respektohen dhe ku ndryshimi arrihet përmes votës, argumentit, drejtësisë dhe protestës paqësore.
Përfundim
Pushtetet kalojnë,pasojat mbeten
Zotni Berisha,
Historia nuk duhet të jetë një mjet për të justifikuar të tashmen, por një mundësi për të nxjerrë mësime për të ardhmen.
Një sistem politik mund të ndryshojë, qeveritë mund të ndërrohen dhe udhëheqësit mund të largohen, por pasojat e vendimeve dhe të kulturës politike mund të mbeten për dekada.
Asnjë ambicie politike nuk mund të jetë më e rëndësishme se jeta, siguria dhe dinjiteti i qytetarëve.
Asnjë kauzë nuk e bën dhunën demokratike.
Asnjë pushtet nuk e justifikon sakrifikimin e rinisë.
Prandaj, ju drejtoj këtë apel publik:
Ndryshimi politik duhet të sjellë përparim, jo shkatërrim. Demokracia duhet të mbrojë qytetarin, jo ta ekspozojë ndaj dhunës. Rinia duhet të jetë e ardhmja e demokracisë, jo viktimë e betejave për pushtet!
Shqipëria ka nevojë për një demokraci të vërtetë, jo vetëm në emër, por në sjellje, në institucione dhe në përgjegjësinë e atyre që kërkojnë ta drejtojnë.
Sepse pushteti është i përkohshëm, ndërsa e ardhmja e një kombi u përket brezave që vijnë.
Rinia shqiptare meriton të ndërtojë të ardhmen, jo të paguajë çmimin e konflikteve të politikës.
Me përgjegjësi qytetare dhe besim në vlerat demokratike,
Isuf B.Bajrami
Një qytetar që beson se demokracia duhet të mbrohet me përgjegjësi, dinjitet dhe respekt për jetën.
Fusnotat,
(1) Ora News – Dokumenti arkivor për mitingun e Partisë Demokratike në Lushnjë, 4 janar 1991.
https://oranews.tv/newsmobile/1292453/
(2) Zef Bushati, Zemra Shqiptare, 17 dhjetor 2008 – Mitingu i 14 shtatorit 1991.
https://www.zemrashqiptare.net/zef-bushati-hapja-e-dosjeve-te-bashkepunetoreve-te-sigurimit-kerkese-e-keshillit-te-evropes-6012.html
(3) OECD, 1995 – Review of Agricultural Policies: Albania.
https://one.oecd.org/document/OCDE/GD%2895%2922/En/pdf
(4) Banka Botërore – Dokumentacion mbi krizën ekonomike dhe infrastrukturën shqiptare gjatë tranzicionit.
https://documents1.worldbank.org/curated/en/175021468742469090/pdf/multi0page.pdf
(5) Gazeta Dita – Deklaratat e Sali Berishës lidhur me 21 janarin 2011.
https://gazetadita.al/nga-21-janar-2011-pasdite-deri-me-sot-te-gjitha-deklaratat-publike-te-berishes-per-vrasjet-e-protestuesve/
(6) Hashtag.al, 28 shtator 2024 – Deklarata për protestën dhe mosbindjen civile.
https://www.hashtag.al/index.php/2024/09/28/burgosja-e-salianjit-berisha-proteste-kombetare-dhe-mosbindje-civile-do-realizojme-permbysjen-e-kesaj-ngrehine-droge/
(7) Partia Demokratike, 8 tetor 2024 – Deklarata për 77 mënyrat e mosbindjes civile.
https://pd.al/berisha-ishte-vetem-aksioni-i-pare-kemi-77-menyra-te-mosbindjes-civile-per-te-paralizuar-narkoshtetin-mediat-e-gjithe-botes-i-kane-bere-jehone-guximit-te-opozites/
(8) Zjarr.tv, dhjetor 2024 – Deklarata për mosbindjen civile.
https://zjarr.tv/en/berisha-me-23-dhjetor-mosbindja-civile-me-e-fuqishme-kombetare/
(9) RTSH, 24 janar 2026 – Opposition protest in Tirana ends after clashes.
https://rtsh.al/rti/en/opposition-protest-in-tirana-ends-after-clashes/
(10) Deutsche Welle, 24 janar 2026 – Dhuna shoqëron protestën e opozitës në Tiranë.
https://amp.dw.com/sq/dhuna-shoq%C3%ABron-protest%C3%ABn-e-opozit%C3%ABs-n%C3%AB-tiran%C3%AB/a-75644754
(11) Reuters, 16 tetor 2026 – Protestat në Tiranë.
https://www.investing.com/news/world-news/thousands-march-in-albanian-capitalas-antigovernment-protests-spread-4954132
(12) Reuters, 29 tetor 2026 – Zhvillimet në Parlamentin shqiptar.
https://www.reuters.com/world/albania-opposition-disrupts-parliament-session-after-violent-street-protests-2026-10-29/
